වුට්ඨානබලසමායොගොති වුට්ඨානඤ්චෙව බලසමායොගො ච. ලොකියවිපස්සනා හි නිමිත්තාරම්මණත්තා චෙව පවත්තිකාරණස්ස ච සමුදයස්ස අසමුච්ඡින්දනතො නෙව නිමිත්තා න පවත්තා වුට්ඨාති. ගොත්රභුඤාණං සමුදයස්ස අසමුච්ඡින්දනතො පවත්තා න වුට්ඨාති. නිබ්බානාරම්මණතො පන නිමිත්තා වුට්ඨාතීති එකතො වුට්ඨානං හොති. තෙනාහ “බහිද්ධාවුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා ගොත්රභුඤාණ”න්ති (පටි· ම· මාතිකා 1.10). තථා “උප්පාදා විවට්ටිත්වා අනුප්පාදං පක්ඛන්දතීති ගොත්රභු, පවත්තා විවට්ටිත්වා”ති (පටි· ම· 1.59) සබ්බං වෙදිතබ්බං. ඉමානි පන චත්තාරිපි ඤාණානි අනිමිත්තාරම්මණත්තා නිමිත්තතො වුට්ඨහන්ති, සමුදයස්ස සමුච්ඡින්දනතො පවත්තා වුට්ඨහන්තීති දුභතො වුට්ඨානානි හොන්ති.

තෙන වුත්තං –

“කථං දුභතො වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා මග්ගෙ ඤාණං?

“සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨියා වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තෙන වුච්චති දුභතො වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා මග්ගෙ ඤාණං. අභිනිරොපනට්ඨෙන සම්මාසඞ්කප්පො මිච්ඡාසඞ්කප්පා…පෙ… පරිග්ගහට්ඨෙන සම්මාවාචා මිච්ඡාවාචාය. සමුට්ඨානට්ඨෙන සම්මාකම්මන්තො. වොදානට්ඨෙන සම්මාආජීවො. පග්ගහට්ඨෙන සම්මාවායාමො . උපට්ඨානට්ඨෙන සම්මාසති. අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි මිච්ඡාසමාධිතො වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තෙන වුච්චති ‘දුභතො වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා මග්ගෙ ඤාණ’න්ති.

“සකදාගාමිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි ඔළාරිකා කාමරාගසංයොජනා පටිඝසංයොජනා ඔළාරිකා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා වුට්ඨාති…පෙ….

“අනාගාමිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි අනුසහගතා කාමරාගසංයොජනා පටිඝසංයොජනා අනුසහගතා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා වුට්ඨාති…පෙ….

“අරහත්තමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි…පෙ… අවික්ඛෙපට්ඨෙන සම්මාසමාධි රූපරාගා අරූපරාගා මානා උද්ධච්චා අවිජ්ජාය මානානුසයා භවරාගානුසයා අවිජ්ජානුසයා වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තෙන වුච්චති ‘දුභතො වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා මග්ගෙ ඤාණ’”න්ති (පටි· ම· 1.61).

ලොකියානඤ්ච අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං භාවනාකාලෙ සමථබලං අධිකං හොති. අනිච්චානුපස්සනාදීනං භාවනාකාලෙ විපස්සනාබලං. අරියමග්ගක්ඛණෙ පන යුගනද්ධා තෙ ධම්මා පවත්තන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අනතිවත්තනට්ඨෙන. තස්මා ඉමෙසු චතූසුපි ඤාණෙසු උභයබලසමායොගො හොති. යථාහ –

“උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨහතො චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමාධි නිරොධගොචරො, අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨහතො අනුපස්සනට්ඨෙන විපස්සනා නිරොධගොචරා. ඉති වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනා එකරසා හොන්ති, යුගනද්ධා හොන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං නාතිවත්තන්තීති. තෙන වුච්චති වුට්ඨානට්ඨෙන සමථවිපස්සනං යුගනද්ධං භාවෙතී”ති (පටි· ම· 2.5).