ඉතො පරං ගොත්රභුඤාණං හොති, තං මග්ගස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියත්තා නෙව පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිං න ඤාණදස්සනවිසුද්ධිං භජති, අන්තරා අබ්බොහාරිකමෙව හොති. විපස්සනාසොතෙ පතිතත්තා පන විපස්සනාති සඞ්ඛං ගච්ඡති. සොතාපත්තිමග්ගො සකදාගාමිමග්ගො අනාගාමිමග්ගො අරහත්තමග්ගොති ඉමෙසු පන චතූසු මග්ගෙසු ඤාණං ඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

තත්ථ පඨමමග්ගඤාණං තාව සම්පාදෙතුකාමෙන අඤ්ඤං කිඤ්චි කාතබ්බං නාම නත්ථි. යඤ්හි අනෙන කාතබ්බං සියා, තං අනුලොමාවසානං විපස්සනං උප්පාදෙන්තෙන කතමෙව. එවං උප්පන්නඅනුලොමඤාණස්ස පනස්ස තෙහි තීහිපි අනුලොමඤාණෙහි අත්තනො බලානුරූපෙන ථූලථූලෙ සච්චපටිච්ඡාදකෙ තමම්හි අන්තරධාපිතෙ සබ්බසඞ්ඛාරගතෙසු චිත්තං න පක්ඛන්දති, න සන්තිට්ඨති, නාධිමුච්චති, න සජ්ජති, න ලග්ගති, න බජ්ඣති. පදුමපලාසතො උදකං විය පතිලීයති පතිකුටති පතිවත්තති. සබ්බං නිමිත්තාරම්මණම්පි සබ්බං පවත්තාරම්මණම්පි පලිබොධතො උපට්ඨාති. අථස්ස සබ්බස්මිං නිමිත්තපවත්තාරම්මණෙ පලිබොධතො උපට්ඨිතෙ අනුලොමඤාණස්ස ආසෙවනන්තෙ අනිමිත්තං අප්පවත්තං විසඞ්ඛාරං නිරොධං නිබ්බානං ආරම්මණං කුරුමානං පුථුජ්ජනගොත්තං පුථුජ්ජනසඞ්ඛං පුථුජ්ජනභූමිං අතික්කමමානං අරියගොත්තං අරියසඞ්ඛං අරියභූමිං ඔක්කමමානං නිබ්බානාරම්මණෙ පඨමාවට්ටනපඨමාභොගපඨමසමන්නාහාරභූතං මග්ගස්ස අනන්තරසමනන්තරාසෙවනඋපනිස්සයනත්ථිවිගතවසෙන ඡහි ආකාරෙහි පච්චයභාවං සාධයමානං සිඛාප්පත්තං විපස්සනාය මුද්ධභූතං අපුනරාවට්ටකං උප්පජ්ජති ගොත්රභුඤාණං.

යං සන්ධාය වුත්තං –

“කථං බහිද්ධා වුට්ඨානවිවට්ටනෙ පඤ්ඤා ගොත්රභුඤාණං? උප්පාදං අභිභුය්යතීති ගොත්රභු. පවත්තං…පෙ… උපායාසං අභිභුය්යතීති ගොත්රභු. බහිද්ධා සඞ්ඛාරනිමිත්තං අභිභුය්යතීති ගොත්රභු. අනුප්පාදං පක්ඛන්දතීති ගොත්රභු. අප්පවත්තං…පෙ… අනුපායාසං නිරොධං නිබ්බානං පක්ඛන්දතීති ගොත්රභු. උප්පාදං අභිභුය්යිත්වා අනුප්පාදං පක්ඛන්දතීති ගොත්රභූ”ති (පටි· ම· 1.59) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං.

තත්රායං එකාවජ්ජනෙන එකවීථියං පවත්තමානානම්පි අනුලොමගොත්රභූනං නානාරම්මණෙ පවත්තනාකාරදීපිකා උපමා – යථා හි මහාමාතිකං ලඞ්ඝිත්වා පරතීරෙ පතිට්ඨාතුකාමො පුරිසො වෙගෙන ධාවිත්වා මාතිකාය ඔරිමතීරෙ රුක්ඛසාඛාය බන්ධිත්වා ඔලම්බිතං රජ්ජුං වා යට්ඨිං වා ගහෙත්වා උල්ලඞ්ඝිත්වා පරතීරනින්නපොණපබ්භාරකායො හුත්වා පරතීරස්ස උපරිභාගං පත්තො තං මුඤ්චිත්වා වෙධමානො පරතීරෙ පතිත්වා සණිකං පතිට්ඨාති, එවමෙවායං යොගාවචරොපි භවයොනිගතිට්ඨිතිනිවාසානං පරතීරභූතෙ නිබ්බානෙ පතිට්ඨාතුකාමො උදයබ්බයානුපස්සනාදිනා වෙගෙන ධාවිත්වා අත්තභාවරුක්ඛසාඛාය බන්ධිත්වා ඔලම්බිතං රූපරජ්ජුං වා වෙදනාදීසු අඤ්ඤතරදණ්ඩං වා අනිච්චන්ති වා දුක්ඛන්ති වා අනත්තාති වාති අනුලොමාවජ්ජනෙන ගහෙත්වා තං අමුඤ්චමානොව පඨමෙන අනුලොමචිත්තෙන උල්ලඞ්ඝිත්වා දුතියෙන පරතීරනින්නපොණපබ්භාරකායො විය නිබ්බානනින්නපොණපබ්භාරමානසො හුත්වා තතියෙන පරතීරස්ස උපරිභාගං පත්තො විය ඉදානි පත්තබ්බස්ස නිබ්බානස්ස ආසන්නො හුත්වා තස්ස චිත්තස්ස නිරොධෙන තං සඞ්ඛාරාරම්මණං මුඤ්චිත්වා ගොත්රභුචිත්තෙන විසඞ්ඛාරෙ පරතීරභූතෙ නිබ්බානෙ පතති. එකාරම්මණෙ පන අලද්ධාසෙවනතාය වෙධමානො සො පුරිසො විය න තාව සුප්පතිට්ඨිතො හොති, තතො මග්ගඤාණෙන පතිට්ඨාතීති.

තත්ථ අනුලොමං සච්චපටිච්ඡාදකං කිලෙසතමං විනොදෙතුං සක්කොති, න නිබ්බානමාරම්මණං කාතුං. ගොත්රභු නිබ්බානමෙව ආරම්මණං කාතුං සක්කොති, න සච්චපටිච්ඡාදකං තමං විනොදෙතුං. තත්රායං උපමා – එකො කිර චක්ඛුමා පුරිසො “නක්ඛත්තයොගං ජානිස්සාමී”ති රත්තිභාගෙ නික්ඛමිත්වා චන්දං පස්සිතුං උද්ධං උල්ලොකෙසි, තස්ස වලාහකෙහි පටිච්ඡන්නත්තා චන්දො න පඤ්ඤායිත්ථ. අථෙකො වාතො උට්ඨහිත්වා ථූලථූලෙ වලාහකෙ විද්ධංසෙති. අපරො මජ්ඣිමෙ, අපරො සුඛුමෙති. තතො සො පුරිසො විගතවලාහකෙ නභෙ චන්දං දිස්වා නක්ඛත්තයොගං අඤ්ඤාසි.