ඉදානි යානි තානි පරිඤ්ඤාදීනි චත්තාරි කිච්චානි වුත්තානි, තෙසු –

තිවිධා හොති පරිඤ්ඤාති ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤාති එවං පරිඤ්ඤා තිවිධා හොති. තත්ථ “අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා ඤාතට්ඨෙන ඤාණ”න්ති (පටි· ම· මාතිකා 1.20) එවං උද්දිසිත්වා “යෙ යෙ ධම්මා අභිඤ්ඤාතා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා ඤාතා හොන්තී”ති (පටි· ම· 1.75) එවං සඞ්ඛෙපතො, “සබ්බං, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්යං. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, සබ්බං අභිඤ්ඤෙය්යං? චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්ය”න්තිආදිනා (පටි· ම· 1.2) නයෙන විත්ථාරතො වුත්තා ඤාතපරිඤ්ඤා නාම. තස්සා සප්පච්චයනාමරූපාභිජානනා ආවෙණිකා භූමි.

“පරිඤ්ඤාපඤ්ඤා තීරණට්ඨෙන ඤාණ”න්ති (පටි· ම· මාතිකා 1.21) එවං උද්දිසිත්වා පන “යෙ යෙ ධම්මා පරිඤ්ඤාතා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා තීරිතා හොන්තී”ති (පටි· ම· 1.75) එවං සඞ්ඛෙපතො, “සබ්බං, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්යං. කිඤ්ච, භික්ඛවෙ, සබ්බං පරිඤ්ඤෙය්යං? චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, පරිඤ්ඤෙය්ය”න්තිආදිනා (පටි· ම· 1.21) නයෙන විත්ථාරතො වුත්තා තීරණපරිඤ්ඤා නාම. තස්සා කලාපසම්මසනතො පට්ඨාය අනිච්චං දුක්ඛමනත්තාති තීරණවසෙන පවත්තමානාය යාව අනුලොමා ආවෙණිකා භූමි.

“පහානපඤ්ඤා පරිච්චාගට්ඨෙන ඤාණ”න්ති (පටි· ම· මාතිකා 1.22) එවං පන උද්දිසිත්වා “යෙ යෙ ධම්මා පහීනා හොන්ති, තෙ තෙ ධම්මා පරිච්චත්තා හොන්තී”ති (පටි· ම· 1.75) එවං විත්ථාරතො වුත්තා “අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පජහතී”තිආදිනයප්පවත්තා පහානපරිඤ්ඤා. තස්සා භඞ්ගානුපස්සනතො පට්ඨාය යාව මග්ගඤාණා භූමි, අයං ඉධ අධිප්පෙතා.

යස්මා වා ඤාතතීරණපරිඤ්ඤායොපි තදත්ථායෙව, යස්මා ච යෙ ධම්මෙ පජහති, තෙ නියමතො ඤාතා චෙව තීරිතා ච හොන්ති, තස්මා පරිඤ්ඤාත්තයම්පි ඉමිනා පරියායෙන මග්ගඤාණස්ස කිච්චන්ති වෙදිතබ්බං.

තථා පහානම්පීති පහානම්පි හි වික්ඛම්භනප්පහානං තදඞ්ගප්පහානං සමුච්ඡෙදප්පහානන්ති පරිඤ්ඤා විය තිවිධමෙව හොති. තත්ථ යං සසෙවාලෙ උදකෙ පක්ඛිත්තෙන ඝටෙන සෙවාලස්ස විය තෙන තෙන ලොකියසමාධිනා නීවරණාදීනං පච්චනීකධම්මානං වික්ඛම්භනං, ඉදං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. පාළියං පන “වික්ඛම්භනප්පහානඤ්ච නීවරණානං පඨමං ඣානං භාවයතො”ති (පටි· ම· 1.24) නීවරණානඤ්ඤෙව වික්ඛම්භනං වුත්තං, තං පාකටත්තා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. නීවරණානි හි ඣානස්ස පුබ්බභාගෙපි පච්ඡාභාගෙපි න සහසා චිත්තං අජ්ඣොත්ථරන්ති, විතක්කාදයො අප්පිතක්ඛණෙයෙව. තස්මා නීවරණානං වික්ඛම්භනං පාකටං.

යං පන රත්තිභාගෙ සමුජ්ජලිතෙන පදීපෙන අන්ධකාරස්ස විය තෙන තෙන විපස්සනාය අවයවභූතෙන ඤාණඞ්ගෙන පටිපක්ඛවසෙනෙව තස්ස තස්ස පහාතබ්බධම්මස්ස පහානං, ඉදං තදඞ්ගප්පහානං නාම. සෙය්යථිදං – නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන තාව සක්කායදිට්ඨියා. පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨියා චෙව කඞ්ඛාමලස්ස ච. කලාපසම්මසනෙන “අහං මමා”ති සමූහගාහස්ස. මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය. උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා. වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා. භයතුපට්ඨානෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤාය. ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය. නිබ්බිදානුපස්සනෙන අභිරතිසඤ්ඤාය. මුඤ්චිතුකම්යතාය අමුඤ්චිතුකාමභාවස්ස. පටිසඞ්ඛානෙන අප්පටිසඞ්ඛානස්ස. උපෙක්ඛාය අනුපෙක්ඛනස්ස. අනුලොමෙන සච්චපටිලොමගාහස්ස පහානං.