සච්චාභිසමයකාලං හි එතෙසු චතූසු ඤාණෙසු එකෙකස්ස එකක්ඛණෙ පරිඤ්ඤා පහානං සච්ඡිකිරියා භාවනාති එතානි පරිඤ්ඤාදීනි චත්තාරි කිච්චානි වුත්තානි, තානි යථාසභාවෙන ජානිතබ්බානි. වුත්තං හෙතං පොරාණෙහි –

“යථා පදීපො අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොති, වට්ටිං ඣාපෙති, අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං පරිවිදංසෙති, සිනෙහං පරියාදියති, එවමෙව මග්ගඤාණං අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි සච්චානි අභිසමෙති, දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති, සමුදයං පහානාභිසමයෙන අභිසමෙති, මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති. කිං වුත්තං හොති? නිරොධං ආරම්මණං කරිත්වා චත්තාරිපි සච්චානි පාපුණාති පස්සති පටිවිජ්ඣතී”ති.

වුත්තම්පි චෙතං “යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති, දුක්ඛනිරොධම්පි පස්සති, දුක්ඛනිරොධගාමිනිං පටිපදම්පි පස්සතී”ති (සං· නි· 5.1100) සබ්බං වෙදිතබ්බං.

අපරම්පි වුත්තං “මග්ගසමඞ්ගිස්ස ඤාණං, දුක්ඛෙපෙතං ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙපෙතං ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙපෙතං ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදායපෙතං ඤාණ”න්ති (විභ· 794; පටි· ම· 1.109).

තත්ථ යථා පදීපො වට්ටිං ඣාපෙති, එවං මග්ගඤාණං දුක්ඛං පරිජානාති. යථා අන්ධකාරං විධමති, එවං සමුදයං පජහති. යථා ආලොකං පරිවිදංසෙති, එවං සහජාතාදිපච්චයතාය සම්මාසඞ්කප්පාදිධම්මසඞ්ඛාතං මග්ගං භාවෙති. යථා සිනෙහං පරියාදියති, එවං කිලෙසපරියාදානං නිරොධං සච්ඡිකරොතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

අපරො නයො – යථා සූරියො උදයන්තො අපුබ්බං අචරිමං සහ පාතුභාවා චත්තාරි කිච්චානි කරොති, රූපගතානි ඔභාසෙති, අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං දස්සෙති, සීතං පටිප්පස්සම්භෙති, එවමෙව මග්ගඤාණං…පෙ… නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති. ඉධාපි යථා සූරියො රූපගතානි ඔභාසෙති, එවං මග්ගඤාණං දුක්ඛං පරිජානාති. යථා අන්ධකාරං විධමති, එවං සමුදයං පජහති. යථා ආලොකං දස්සෙති, එවං සහජාතාදිපච්චයතාය මග්ගං භාවෙති. යථා සීතං පටිප්පස්සම්භෙති, එවං කිලෙසපටිප්පස්සද්ධිං නිරොධං සච්ඡිකරොතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

අපරො නයො – යථා නාවා අපුබ්බං අචරිමං එකක්ඛණෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොති, ඔරිමතීරං පජහති, සොතං ඡින්දති, භණ්ඩං වහති, පාරිමතීරං අප්පෙති, එවමෙව මග්ගඤාණං…පෙ… නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති. එත්ථාපි යථා නාවා ඔරිමතීරං පජහති, එවං මග්ගඤාණං දුක්ඛං පරිජානාති. යථා සොතං ඡින්දති, එවං සමුදයං පජහති. යථා භණ්ඩං වහති, එවං සහජාතාදිපච්චයතාය මග්ගං භාවෙති. යථා පාරිමතීරං අප්පෙති, එවං පාරිමතීරභූතං නිරොධං සච්ඡිකරොතීති එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

එවං සච්චාභිසමයකාලස්මිං එකක්ඛණෙ චතුන්නං කිච්චානං වසෙන පවත්තඤාණස්ස පනස්ස සොළසහාකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි කිච්චානි එකපටිවෙධානි හොන්ති. යථාහ –

“කථං තථට්ඨෙන චත්තාරි කිච්චානි එකපටිවෙධානි? සොළසහි ආකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි කිච්චානි එකපටිවෙධානි. දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨො, තථට්ඨො. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො, නිදානට්ඨො, සංයොගට්ඨො, පලිබොධට්ඨො, තථට්ඨො. නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො, විවෙකට්ඨො, අසඞ්ඛතට්ඨො, අමතට්ඨො, තථට්ඨො. මග්ගස්ස නිය්යානට්ඨො, හෙතුට්ඨො, දස්සනට්ඨො, අධිපතෙය්යට්ඨො, තථට්ඨො. ඉමෙහි සොළසහි ආකාරෙහි තථට්ඨෙන චත්තාරි සච්චානි එකසඞ්ගහිතානි. යං එකසඞ්ගහිතං, තං එකත්තං. යං එකත්තං, තං එකෙන ඤාණෙන පටිවිජ්ඣතීති චත්තාරි සච්චානි එකපටිවෙධානී”ති (පටි· ම· 2.11).

තත්ථ සියා යදා දුක්ඛාදීනං අඤ්ඤෙපි රොගගණ්ඩාදයො අත්ථා අත්ථි, අථ කස්මා චත්තාරොයෙව වුත්තාති. එත්ථ වදාම, අඤ්ඤසච්චදස්සනවසෙන ආවිභාවතො. “තත්ථ කතමං දුක්ඛෙ ඤාණං? දුක්ඛං ආරබ්භ යා උප්පජ්ජති පඤ්ඤා පජානනා”තිආදිනා (විභ· 794; පටි· ම· 1.109) හි නයෙන එකෙකසච්චාරම්මණවසෙනාපි සච්චඤාණං වුත්තං. “යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, සමුදයම්පි සො පස්සතී”තිආදිනා (සං· නි· 5.1100) නයෙන එකං සච්චං ආරම්මණං කත්වා සෙසෙසුපි කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙනාපි වුත්තං.

තත්ථ යදා එකෙකං සච්චං ආරම්මණං කරොති, තදා සමුදයදස්සනෙන තාව සභාවතො පීළනලක්ඛණස්සාපි දුක්ඛස්ස, යස්මා තං ආයූහනලක්ඛණෙන සමුදයෙන ආයූහිතං සඞ්ඛතං රාසිකතං, තස්මාස්ස සො සඞ්ඛතට්ඨො ආවිභවති. යස්මා පන මග්ගො කිලෙසසන්තාපහරො සුසීතලො, තස්මාස්ස මග්ගස්ස දස්සනෙන සන්තාපට්ඨො ආවිභවති ආයස්මතො නන්දස්ස අච්ඡරාදස්සනෙන සුන්දරියා අනභිරූපභාවො විය. අවිපරිණාමධම්මස්ස පන නිරොධස්ස දස්සනෙනස්ස විපරිණාමට්ඨො ආවිභවතීති වත්තබ්බමෙවෙත්ථ නත්ථි.