අථස්ස ඉමාය තරුණවිපස්සනාය ආරද්ධවිපස්සකස්ස දස විපස්සනුපක්කිලෙසා උප්පජ්ජන්ති. විපස්සනුපක්කිලෙසා හි පටිවෙධප්පත්තස්ස අරියසාවකස්ස චෙව විප්පටිපන්නකස්ස ච නික්ඛිත්තකම්මට්ඨානස්ස කුසීතපුග්ගලස්ස නුප්පජ්ජන්ති. සම්මාපටිපන්නකස්ස පන යුත්තපයුත්තස්ස ආරද්ධවිපස්සකස්ස කුලපුත්තස්ස උප්පජ්ජන්තියෙව.

කතමෙ පන තෙ දස උපක්කිලෙසාති? ඔභාසො, ඤාණං, පීති, පස්සද්ධි, සුඛං, අධිමොක්ඛො, පග්ගහො, උපට්ඨානං, උපෙක්ඛා, නිකන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං –

“කථං ධම්මුද්ධච්චවිග්ගහිතමානසං හොති? අනිච්චතො මනසිකරොතො ඔභාසො උප්පජ්ජති, ‘ඔභාසො ධම්මො’ති ඔභාසං ආවජ්ජති, තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. දුක්ඛතො… අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති”.

තථා “අනිච්චතො මනසිකරොතො ඤාණං උප්පජ්ජති…පෙ… පීති… පස්සද්ධි… සුඛං… අධිමොක්ඛො… පග්ගහො… උපට්ඨානං… උපෙක්ඛා… නිකන්ති උප්පජ්ජති, ‘නිකන්ති ධම්මො’ති නිකන්තිං ආවජ්ජති, තතො වික්ඛෙපො උද්ධච්චං. තෙන උද්ධච්චෙන විග්ගහිතමානසො අනිච්චතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාති. දුක්ඛතො… අනත්තතො උපට්ඨානං යථාභූතං නප්පජානාතී”ති (පටි· ම· 2.6).

තත්ථ ඔභාසොති විපස්සනොභාසො. තස්මිං උප්පන්නෙ යොගාවචරො “න වත මෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපො ඔභාසො උප්පන්නපුබ්බො, අද්ධා මග්ගප්පත්තොස්මි ඵලපත්තොස්මී”ති අමග්ගමෙව “මග්ගො”ති, අඵලමෙව ච “ඵල”න්ති ගණ්හාති. තස්ස අමග්ගං “මග්ගො”ති අඵලං “ඵල”න්ති ගණ්හතො විපස්සනාවීථි උක්කන්තා නාම හොති. සො අත්තනො මූලකම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා ඔභාසමෙව අස්සාදෙන්තො නිසීදති.

සො ඛො පනායං ඔභාසො කස්සචි භික්ඛුනො පල්ලඞ්කට්ඨානමත්තමෙව ඔභාසෙන්තො උප්පජ්ජති. කස්සචි අන්තොගබ්භං. කස්සචි බහිගබ්භම්පි. කස්සචි සකලවිහාරං, ගාවුතං, අඩ්ඪයොජනං, යොජනං, ද්වියොජනං, තියොජනං…පෙ… කස්සචි පථවීතලතො යාව අකනිට්ඨබ්රහ්මලොකා එකාලොකං කුරුමානො. භගවතො පන දසසහස්සිලොකධාතුං ඔභාසෙන්තො උදපාදි.

එවං වෙමත්තතාය චස්ස ඉදං වත්ථු – චිත්තලපබ්බතෙ කිර ද්විකුට්ටගෙහස්ස අන්තො ද්වෙ ථෙරා නිසීදිංසු. තංදිවසඤ්ච කාළපක්ඛුපොසථො හොති, මෙඝපටලච්ඡන්නා දිසා, රත්තිභාගෙ චතුරඞ්ගසමන්නාගතං තමං පවත්තති. අථෙකො ථෙරො ආහ – “භන්තෙ, මය්හං ඉදානි චෙතියඞ්ගණම්හි සීහාසනෙ පඤ්චවණ්ණානි කුසුමානි පඤ්ඤායන්තී”ති. තං ඉතරො ආහ – “අනච්ඡරියං, ආවුසො, කථෙසි, මය්හං පනෙතරහි මහාසමුද්දම්හි යොජනට්ඨානෙ මච්ඡකච්ඡපා පඤ්ඤායන්තී”ති.

අයං පන විපස්සනුපක්කිලෙසො යෙභුය්යෙන සමථවිපස්සනාලාභිනො උප්පජ්ජති. සො සමාපත්තිවික්ඛම්භිතානං කිලෙසානං අසමුදාචාරතො “අරහා අහ”න්ති චිත්තං උප්පාදෙති උච්චවාලිකවාසී මහානාගත්ථෙරො විය හංකනකවාසී මහාදත්තත්ථෙරො විය චිත්තලපබ්බතෙ නිඞ්කපෙණ්ණකපධානඝරවාසී චූළසුමනත්ථෙරො විය ච.

තත්රිදං එකවත්ථුපරිදීපනං – තලඞ්ගරවාසී ධම්මදින්නත්ථෙරො කිර නාම එකො පභින්නපටිසම්භිදො මහාඛීණාසවො මහතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදදායකො අහොසි. සො එකදිවසං අත්තනො දිවාට්ඨානෙ නිසීදිත්වා “කින්නු ඛො අම්හාකං ආචරියස්ස උච්චවාලිකවාසීමහානාගත්ථෙරස්ස සමණභාවකිච්චං මත්ථකං පත්තං, නො”ති ආවජ්ජන්තො පුථුජ්ජනභාවමෙවස්ස දිස්වා “මයි අගච්ඡන්තෙ පුථුජ්ජනකාලකිරියමෙව කරිස්සතී”ති ච ඤත්වා ඉද්ධියා වෙහාසං උප්පතිත්වා දිවාට්ඨානෙ නිසින්නස්ස ථෙරස්ස සමීපෙ ඔරොහිත්වා වන්දිත්වා වත්තං දස්සෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. “කිං, ආවුසො ධම්මදින්න, අකාලෙ ආගතොසී”ති ච වුත්තෙ “පඤ්හං, භන්තෙ, පුච්ඡිතුං ආගතොම්හී”ති ආහ. තතො “පුච්ඡාවුසො, ජානමානා කථයිස්සාමා”ති වුත්තෙ පඤ්හසහස්සං පුච්ඡි.