කුසලො පන පණ්ඩිතො බ්යත්තො බුද්ධිසම්පන්නො යොගාවචරො ඔභාසාදීසු උප්පන්නෙසු “අයං ඛො මෙ ඔභාසො උප්පන්නො, සො ඛො පනායං අනිච්චො සඞ්ඛතො පටිච්චසමුප්පන්නො ඛයධම්මො වයධම්මො විරාගධම්මො නිරොධධම්මො”ති ඉති වා තං පඤ්ඤාය පරිච්ඡින්දති උපපරික්ඛති. අථ වා පනස්ස එවං හොති, “සචෙ ඔභාසො අත්තා භවෙය්ය, ‘අත්තා’ති ගහෙතුං වට්ටෙය්ය. අනත්තා ච පනායං ‘අත්තා’ති ගහිතො. තස්මා සො අවසවත්තනට්ඨෙන අනත්තා, හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චො, උප්පාදවයපටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛො”ති සබ්බං අරූපසත්තකෙ වුත්තනයෙන විත්ථාරෙතබ්බං. යථා ච ඔභාසෙ, එවං සෙසෙසුපි.

සො එවං උපපරික්ඛිත්වා ඔභාසං “නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා”ති (ම· නි· 1.241) සමනුපස්සති. ඤාණං…පෙ… නිකන්තිං “නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තා”ති (ම· නි· 1.241) සමනුපස්සති. එවං සමනුපස්සන්තො ඔභාසාදීසු න කම්පති න වෙධති. තෙනාහු පොරාණා –

සො එවං වික්ඛෙපං අගච්ඡන්තො තං සමතිංසවිධං උපක්කිලෙසජටං විජටෙත්වා ඔභාසාදයො ධම්මා න මග්ගො. උපක්කිලෙසවිමුත්තං පන වීථිපටිපන්නං විපස්සනාඤාණං මග්ගොති මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච වවත්ථපෙති. තස්සෙවං “අයං මග්ගො, අයං න මග්ගො”ති මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච ඤත්වා ඨිතං ඤාණං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධීති වෙදිතබ්බං.

එත්තාවතා ච පන තෙන තිණ්ණං සච්චානං වවත්ථානං කතං හොති. කථං? දිට්ඨිවිසුද්ධියං තාව නාමරූපස්ස වවත්ථාපනෙන දුක්ඛසච්චස්ස වවත්ථානං කතං. කඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධියං පච්චයපරිග්ගහණෙන සමුදයසච්චස්ස වවත්ථානං. ඉමිස්සං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධියං සම්මාමග්ගස්ස අවධාරණෙන මග්ගසච්චස්ස වවත්ථානං කතන්ති, එවං ලොකියෙනෙව තාව ඤාණෙන තිණ්ණං සච්චානං වවත්ථානං කතං හොති.

අට්ඨන්නං පන ඤාණානං වසෙන සිඛාප්පත්තා විපස්සනා, නවමඤ්ච සච්චානුලොමිකඤාණන්ති අයං පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම. අට්ඨන්නන්ති චෙත්ථ උපක්කිලෙසවිමුත්තං වීථිපටිපන්නවිපස්සනාසඞ්ඛාතං උදයබ්බයානුපස්සනාඤාණං, භඞ්ගානුපස්සනාඤාණං, භයතුපට්ඨානඤාණං, ආදීනවානුපස්සනාඤාණං, නිබ්බිදානුපස්සනාඤාණං, මුඤ්චිතුකම්යතාඤාණං, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාඤාණං, සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණන්ති ඉමානි අට්ඨ ඤාණානි වෙදිතබ්බානි. නවමං සච්චානුලොමිකඤාණන්ති අනුලොමස්සෙතං අධිවචනං. තස්මා තං සම්පාදෙතුකාමෙන උපක්කිලෙසවිමුත්තං උදයබ්බයඤාණං ආදිං කත්වා එතෙසු ඤාණෙසු යොගො කරණීයො.

පුන උදයබ්බයඤාණෙ යොගො කිමත්ථියොති චෙ? ලක්ඛණසල්ලක්ඛණත්ථො. උදයබ්බයඤාණං හි හෙට්ඨා දසහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨං හුත්වා යාථාවසරසතො තිලක්ඛණං සල්ලක්ඛෙතුං නාසක්ඛි. උපක්කිලෙසවිමුත්තං පන සක්කොති. තස්මා ලක්ඛණසල්ලක්ඛණත්ථමෙත්ථ පුන යොගො කරණීයො.

ලක්ඛණානි පන කිස්ස අමනසිකාරා කෙන පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨහන්ති? අනිච්චලක්ඛණං තාව උදයබ්බයානං අමනසිකාරා සන්තතියා පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. දුක්ඛලක්ඛණං අභිණ්හසම්පටිපීළනස්ස අමනසිකාරා ඉරියාපථෙහි පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. අනත්තලක්ඛණං නානාධාතුවිනිබ්භොගස්ස අමනසිකාරා ඝනෙන පටිච්ඡන්නත්තා න උපට්ඨාති. උදයබ්බයම්පන පරිග්ගහෙත්වා සන්තතියා විකොපිතාය අනිච්චලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති. අභිණ්හසම්පටිපීළනං මනසිකත්වා ඉරියාපථෙ උග්ඝාටිතෙ දුක්ඛලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති. නානාධාතුයො විනිබ්භුජිත්වා ඝනවිනිබ්භොගෙ කතෙ අනත්තලක්ඛණං යාථාවසරසතො උපට්ඨාති.

එත්ථ ච අනිච්චං, අනිච්චලක්ඛණං, දුක්ඛං, දුක්ඛලක්ඛණං, අනත්තා, අනත්තලක්ඛණන්ති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ අනිච්චන්ති ඛන්ධපඤ්චකං. කස්මා? උප්පාදවයඤ්ඤථත්තභාවා , හුත්වා අභාවතො වා. උප්පාදවයඤ්ඤථත්තං අනිච්චලක්ඛණං හුත්වා අභාවසඞ්ඛාතො වා ආකාරවිකාරො.

“යදනිච්චං තං දුක්ඛ”න්ති (සං· නි· 3.15) වචනතො පන තදෙව ඛන්ධපඤ්චකං දුක්ඛං. කස්මා? අභිණ්හපටිපීළනා, අභිණ්හපටිපීළනාකාරො දුක්ඛලක්ඛණං.