අයං මග්ගො, අයං න මග්ගොති එවං මග්ගඤ්ච අමග්ගඤ්ච ඤත්වා ඨිතං ඤාණං පන මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධි නාම.

තං සම්පාදෙතුකාමෙන කලාපසම්මසනසඞ්ඛාතාය නයවිපස්සනාය තාව යොගො කරණීයො. කස්මා? ආරද්ධවිපස්සකස්ස ඔභාසාදිසම්භවෙ මග්ගාමග්ගඤාණසම්භවතො. ආරද්ධවිපස්සකස්ස හි ඔභාසාදීසු සම්භූතෙසු මග්ගාමග්ගඤාණං හොති, විපස්සනාය ච කලාපසම්මසනං ආදි. තස්මා එතං කඞ්ඛාවිතරණානන්තරං උද්දිට්ඨං. අපිච යස්මා තීරණපරිඤ්ඤාය වත්තමානාය මග්ගාමග්ගඤාණං උප්පජ්ජති, තීරණපරිඤ්ඤා ච ඤාතපරිඤ්ඤානන්තරා, තස්මාපි තං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිං සම්පාදෙතුකාමෙන කලාපසම්මසනෙ තාව යොගො කාතබ්බො.

තත්රායං විනිච්ඡයො – තිස්සො හි ලොකියපරිඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤා ච. යා සන්ධාය වුත්තං “අභිඤ්ඤාපඤ්ඤා ඤාතට්ඨෙ ඤාණං. පරිඤ්ඤාපඤ්ඤා තීරණට්ඨෙ ඤාණං. පහානපඤ්ඤා පරිච්චාගට්ඨෙ ඤාණ”න්ති (පටි· ම· 1.75). තත්ථ “රුප්පනලක්ඛණං රූපං, වෙදයිතලක්ඛණා වෙදනා”ති එවං තෙසං තෙසං ධම්මානං පච්චත්තලක්ඛණසල්ලක්ඛණවසෙන පවත්තා පඤ්ඤා ඤාතපරිඤ්ඤා නාම. “රූපං අනිච්චං, වෙදනා අනිච්චා”තිආදිනා නයෙන තෙසංයෙව ධම්මානං සාමඤ්ඤලක්ඛණං ආරොපෙත්වා පවත්තා ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනා පඤ්ඤා තීරණපරිඤ්ඤා නාම. තෙසුයෙව පන ධම්මෙසු නිච්චසඤ්ඤාදිපජහනවසෙන පවත්තා ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනා පඤ්ඤා පහානපරිඤ්ඤා නාම.

තත්ථ සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය යාව පච්චයපරිග්ගහා ඤාතපරිඤ්ඤාය භූමි. එතස්මිං හි අන්තරෙ ධම්මානං පච්චත්තලක්ඛණපටිවෙධස්සෙව ආධිපච්චං හොති. කලාපසම්මසනතො පන පට්ඨාය යාව උදයබ්බයානුපස්සනා තීරණපරිඤ්ඤාය භූමි. එතස්මිං හි අන්තරෙ සාමඤ්ඤලක්ඛණපටිවෙධස්සෙව ආධිපච්චං හොති. භඞ්ගානුපස්සනං ආදිං කත්වා උපරි පහානපරිඤ්ඤාය භූමි . තතො පට්ඨාය හි අනිච්චතො අනුපස්සන්තො නිච්චසඤ්ඤං පජහති, දුක්ඛතො අනුපස්සන්තො සුඛසඤ්ඤං, අනත්තතො අනුපස්සන්තො අත්තසඤ්ඤං, නිබ්බින්දන්තො නන්දිං, විරජ්ජන්තො රාගං, නිරොධෙන්තො සමුදයං, පටිනිස්සජ්ජන්තො ආදානං පජහතීති (පටි· ම· 1.52) එවං නිච්චසඤ්ඤාදිපහානසාධිකානං සත්තන්නං අනුපස්සනානං ආධිපච්චං. ඉති ඉමාසු තීසු පරිඤ්ඤාසු සඞ්ඛාරපරිච්ඡෙදස්ස චෙව පච්චයපරිග්ගහස්ස ච සාධිතත්තා ඉමිනා යොගිනා ඤාතපරිඤ්ඤාව අධිගතා හොති, ඉතරා ච අධිගන්තබ්බා. තෙන වුත්තං “යස්මා තීරණපරිඤ්ඤාය වත්තමානාය මග්ගාමග්ගඤාණං උප්පජ්ජති, තීරණපරිඤ්ඤා ච ඤාතපරිඤ්ඤානන්තරා, තස්මාපි තං මග්ගාමග්ගඤාණදස්සනවිසුද්ධිං සම්පාදෙතුකාමෙන කලාපසම්මසනෙ තාව යොගො කාතබ්බො”ති.

තත්රායං පාළි –

“කථං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං ධම්මානං සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං? යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අජ්ඣත්තං වා…පෙ… යං දූරෙ සන්තිකෙ වා, සබ්බං රූපං අනිච්චතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. දුක්ඛතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. අනත්තතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යංකිඤ්චි විඤ්ඤාණං…පෙ… අනත්තතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං.

“චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං. දුක්ඛතො අනත්තතො වවත්ථපෙති, එකං සම්මසනං.

“රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං ඛයට්ඨෙන, දුක්ඛං භයට්ඨෙන, අනත්තා අසාරකට්ඨෙනාති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. වෙදනං… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණං…පෙ… සම්මසනෙ ඤාණං.

“රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං ඛයධම්මං වයධම්මං විරාගධම්මං නිරොධධම්මන්ති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. වෙදනං… විඤ්ඤාණං… චක්ඛුං… ජරාමරණං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං අනිච්චං සඞ්ඛතං…පෙ… නිරොධධම්මන්ති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං.

“ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං, අනාගතම්පි අද්ධානං ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, අසති ජාතියා නත්ථි ජරාමරණන්ති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. භවපච්චයා ජාති…පෙ… අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං, අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, අසති අවිජ්ජාය නත්ථි සඞ්ඛාරාති සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණං.

“තං ඤාතට්ඨෙන ඤාණං. පජානනට්ඨෙන පඤ්ඤා. තෙන වුච්චති අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං ධම්මානං සඞ්ඛිපිත්වා වවත්ථානෙ පඤ්ඤා සම්මසනෙ ඤාණ”න්ති (පටි· ම· 1.48).

එත්ථ ච චක්ඛුං…පෙ… ජරාමරණන්ති ඉමිනා පෙය්යාලෙන ද්වාරාරම්මණෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තා ධම්මා, පඤ්චක්ඛන්ධා, ඡ ද්වාරානි, ඡ ආරම්මණානි, ඡ විඤ්ඤාණානි, ඡ ඵස්සා, ඡ වෙදනා, ඡ සඤ්ඤා, ඡ චෙතනා, ඡ තණ්හා, ඡ විතක්කා, ඡ විචාරා, ඡ ධාතුයො, දස කසිණානි, ද්වත්තිංසකොට්ඨාසා, ද්වාදසායතනානි, අට්ඨාරස ධාතුයො, බාවීසති ඉන්ද්රියානි, තිස්සො ධාතුයො, නව භවා, චත්තාරි ඣානානි, චතස්සො අප්පමඤ්ඤා, චතස්සො සමාපත්තියො, ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානීති ඉමෙ ධම්මරාසයො සංඛිත්තාති වෙදිතබ්බා.