දුක්ඛ නිරෝධ නිද්දේසයෙහි “යො තස්සායෙව තණ්හාය’’ යන ආදී වශයෙන් සමුදය නිරෝධය කියන ලදි. ඒ කවර හෙයින්ද යත්, සමුදය නිරෝධයෙන් දුක්ඛ නිරෝධය වේ. සමුදය නිරෝධයෙන්ම දුක නැතිවේ. සමුදය නිරෝධයෙන්ම මිස අන් ලෙසකින් දුක නිරුද්ධ නොවේ. එහෙයින් කීහු:-

යම්සේ මුල නිරුපද්‍රැතව දැඩිව තිබියදී ගසක් කපන ලද්දේ නමුදු එය නැවතත් වැඩේද, එසේම මුල් බැසගත් තෘෂ්ණාව නොනසන ලද තාක් මේ දුක යලි යලිත් හටගනියි.

මෙසේ, යම් හෙයකින් සමුදය නිරෝධයෙන්ම දුක් නිරුද්ධ වේද, එහෙයින් භාග්‍යවතුන්වහන්සේ දුක්ඛ නිරෝධය දේශනා කරන සේක් සමුදය නිරෝධය මගින්ම දේශනා කළ සේක. තථාගතවරයෝ වනාහි, සිංහයනට සමාන පැවතුම් ඇත්තාහුය. ඔවුහු දුක වලකන්නාහුද, දුක්ඛ නිරෝධය දෙසන්නාහුද (දුකට) හේතුව මිස ඵලය වෙත යොමු නොවෙති; තීර්ථකයෝ වනාහි, ශුනකයනට බඳු පැවතුම් ඇත්තාහුය. ඔවුහු දුක් වලක්වන්නහුද, දුඃඛනිරොධය දෙසන්නාහුද අත්තකිලමථානු යෝගාදිය දෙසීමෙන් ඵලය (එනම්, දුක) වෙතම මිස හේතුව වෙත යොමු නොවෙති. දුඃඛ නිරෝධය සමුදය නිරෝධය වශයෙන් දේශනා කිරීමේ ප්‍රයෝජනය මේ නයින් දතයුතුය.

මේ අර්ත්‍ථයයි: තස්සායෙව තණ්හාය යනු, පෝනෝභවිකයයි පවසා කාමතණ්හාදී වශයෙන් විග්‍රහ කොට දන ලද තණ්හාවෙහිය; විරාග යනුවෙන් පැවසෙනුයේ මාර්ගයයි. විරාගය හේතුකොට විමුක්තිය වෙතැ’යි කියනලදි; විරාග හේතුවෙන් නිරුද්ධවීම විරාග නිරෝධයයි; ප්‍රකෘති සිද්ධ කාමරාගාදී ක්ලේශයන්ගේ සමූලඝාත වශයෙන් කිසිවක් ඉතිරි නොවූ විරාග නිරෝධය අසේසවිරාග නිරෝධයයි. නොහොත්:- විරාග යනු ප්‍රහාණයයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් අවශේෂ වශයෙන් ප්‍රහාණය අසේස විරාගයයිද අසේස නිරෝධයයිද යෙදෙතැ’යි දතයුතුය. අරුත් වශයෙන් වනාහි මෙකී සියල්ලම නිර්වාණයෙහිම පර්යාය වචනයි. පරමාර්ත්‍ථ වශයෙන් නිර්වාණය දුඃඛ නිරෝධ අරිය සච්ච යනුවෙන් වහරනු ලැබේ; යම් හෙයකින් වනාහි එයට පැමිණ තෘෂ්ණාව දුරුවේද, නිරුද්ධ වේද, එහෙයින් විරාගයයිද, නිරෝධයයිද කියනු ලැබේ. තවද යම් හෙයකින් එයට පැමිණීමෙන් එම තෘෂ්ණාව හැර දැමීම ආදිය වේද, කාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති ඇලීම් අතුරෙන් එකද ඇලීමෙක් නොමැත්තේද එහෙයින් චාග (හැර දැමීම), පටිනිස්සග්ග (ඉවතලීම), මුත්ති (මිදීම) හා අනාලය (නො-ඇලීම) යනුවෙන්ද වහරනු ලැබේ.

ඒ මේ නිර්වාණය වූ කලී ශාන්ති (හෙවත් සමනය) ලක්‍ෂණ කොට ඇත්තේය. චුත නොවීම කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. ආස්වාසකරණය (අස්වැසීම) හෝ කෘත්‍ය කොට ඇත්තේය. නිමිතිරහිත බව වැටහීම් කොට ඇත්තේය. නොවිසුරුණු බව හෝ වැටහීම් කොට ඇත්තේය.

සා අඟක් ලෙසින් අනුපලබ්භනීය (නොලද හැකි) වන හෙයින් නිර්වාණයයි කිසිවක් නොමැත්තේ නොවේද? නො-එසේය, නිසි උපාය මගින් උපලබ්භනීය (ලද හැකි) වන හෙයිනි. එයට අනුරූපවූ ප්‍රතිපත්ති සංඛ්‍යාත උපාය මගින් එය ලදහැකියේ වේමැයි. (ඇතැම් ආර්යයන්) චේතෝපරිය ඤාණයෙන් අනුන්ගේ ලෝකෝත්තර චිත්තයන් දැනගන්නාසේයි. එහෙයින් (තමනට) විෂය නොවූ පමණින් (ලොවුතුරු සිතක් වන) නිර්වාණය නැතැ’යි නොකිවයුතුය. අඥාන වූ පෘථග්ජනයාට යමක් අත්දකිනු නොහැකිවූ පමණින් එය නැතැ’යි කීම නොයෙදේමය.

(තවද කරුණෙකින්) නිර්වාණයෙක් නැතැයි කීම සුදුසු නොවේ:- කවර හෙයින්ද යත්, එසේ වෙතොත් ප්‍රතිපදා මාර්ගය නිෂ්ඵල බවට පත්වන හෙයිනි. නිර්වාණයක් නැතොත් සම්‍යග්දෘෂ්ටිය පෙරටු කොට ඇති ශීලාදී ශික්‍ෂාත්‍රයයෙන් සමන්විත වූ මුළු සම්‍යක් ප්‍රතිපදා මාර්ගයම වඳ බවට පත්වේ. එහෙත්, මේ ප්‍රතිපත්ති මාර්ගය වඳවූවක් නොවේ. නිර්වාණයට පමුණුවන හෙයිනි. නොපවත්නා (නිවනක්) වෙතට පමුණුවන හෙයින් ප්‍රතිපදාව නිෂ්ඵල බවට පත් නොවේද? එසේ නොවේ, අතීත අනාගත (ස්කන්‍ධයන්) නැති කල්හි පවා නිවණට පැමිණීම නොවන හෙයිනි. එසේ නම් ‘නිර්වාණය’ යනු වර්තමාන ස්කන්‍ධයන්ගේද අභාවයද? නො-එසේය, ඔවුන්ගේ අභාවයක් සිදු නොවිය හැකි හෙයිනි. (අභාවයක් ඇති තැන වර්තමානද විය හැකි නොවේ). අභාවය සිදුවන විටම අවර්තමාන භාවයට පත්වන හෙයිනි. තවද වර්තමාන ස්කන්‍ධයන් ඇසුරුකොට ඇති මාර්ගක්‍ෂණයෙහිදීම සෝපාදිසේස-නිබ්බාණ-ධාතුවට පත් නොවීමේ දෝෂය සිදුවන හෙයිනි. එකල ක්ලේශයන් නොපවත්නා හෙයින් දෝෂයක් නොවේද? නොවේ. ආර්ය මාර්ගය නිරර්ත්‍ථක බවට පැමිණෙන හෙයිනි. එසේ වෙතොත් ආර්යමාර්ග ක්‍ෂණයට පෙරද ක්ලේශයන්ගේ අභාවය වෙතැ’යි ආර්ය මාර්ගය නිරර්ත්‍ථක බවට පත් වේ. එහෙයින් මේ තර්කය යුක්තියුක්ත නොවේ.

“යො ඛො ආවුසො රාගක්‍ඛයො” ආදි වචනයෙන් රාග, ද්වේෂ, මෝහ යන මොවුන්ගේ ක්‍ෂය වීම් මාත්‍රය නිර්වාණය වේද? නොවේ. අර්හත්‍වයද ක්‍ෂය මාත්‍ර බවට පත්වන හෙයිනි. එයද ‘යො ඛො ආවුසො රාගක්‍ඛයො’ ආදී නයින් දක්වන ලද්දේ වේ. තවද, ‘නිර්වාණය තාවකාලික වේ’ යන ආදී සාවද්‍ය නිගමනයනට පමුණුවන හෙයිනි. එසේ වුවහොත්, තාවකාලික වූ නිර්වාණය සංඛත ලක්‍ෂණ ඇති බවටද, සම්‍යග් ව්‍යායාම විෂයයෙහි අපේක්‍ෂාවෙන් තොරව අවබෝධ කළ හැකි බවටද පත් වන්නේය; සංඛත ලක්‍ෂණ ඇති හෙයින්ම සංස්කාර ධර්මයනට අයත් වන්නේය. සංස්කාරයනට අයත් වන හෙයින්ම රාගාදී ගින්නෙන් ඇවිල ගියේය. එසේ ඇවිල ගිය හෙයින්ම දුඃඛයයි යන ආදී සාවද්‍ය නිගමනයකට එළඹෙන්නේය. ක්‍ෂයවීමෙන් පසු යම් හෙයකින් නැවත පැවැත්මක් නැතොත් එය නිර්වාණයයි ගැනීමෙහි දෝෂයක් නැත්ද? නොඑසේය, එවන් ක්‍ෂය වීමක් නැති හෙයිනි, ඇත්තේ වුවද, කියන ලද ප්‍රකාර ඇති සාවද්‍ය නිගමනයන් නො-ඉක්මවිය හැකි හෙයින් හා ආර්ය මාර්ගය යනුද නිර්වාණයමැ’යි යන සාවද්‍ය නිගමනයට පමුණුවන හෙයිනි. ආර්ය මාර්ගය ඒකාන්තයෙන් දෝෂයන් සිඳලන්නේය. එහෙයින් ‘ඛය’යි කියනු ලැබේ. එතැන් පටන් දෝෂයන්ගේ පැවැත්මක්ද නැත;

‘අනුත්පත්ති නිරෝධ’ යයි කියන ලද ‘ඛය’ හෙවත් නොපැවැත්මට පර්යාය වශයෙන් උපනිශ්‍රය වන හෙයින්, යමකට උපනිශ්‍රය වේද එය උපචාර වශයෙන් ‘ඛය’ යයි කියනලදි. කවර හෙයින් එය (උපචාර වශයෙන් මිස) ස්වරූප වශයෙන්ම නොකියන ලද්දේද? ඉතා සියුම් හෙයිනි. එය ඉතා සියුම්බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පවා මන්දෝත්සාහී බව ඇති වීමෙන්ද, ආර්ය චක්‍ෂුසින්ම එය දැකගතයුතු වන හෙයින්ද සිද්ධයි.