ධාත්වත්ථදීපනී - හිඟුල්වළ ජිනරතන හිමි 1895.pdf

ධාත්වත්ථදීපනී යනු පාලි භාෂාවේ ධාතු සහ ඒවායින් සිදුවන රූප විවරණය කරන අගනා ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයකි. බුරුම රටේ වැඩවිසූ අග්ගවංසාචාර්ය මහාස්වාමීන්ගේ ‘ශබ්දනීති’ නම් මහා ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයේ එන ධාතු පරිච්ඡේදය පදනම් කරගෙන, බෙල්ලන්විල විහාරාධිවාසී උඩුගම්පල රතනපාල මහාස්ථවිරයන්ගේ ආරාධනයෙන් කෝට්ටේ මහ විහාරවාසී හිඟුල්වළ ජිනරතන හිමියන් විසින් මෙම කෘතිය රචනා කරන ලදී.

මෙහි ප්‍රධාන පාලි ධාතු 1661ක් පමණ ගාථා බන්ධනයෙන් දක්වා ඇති අතර, එක් එක් ධාතුව සඳහා අකාරාදී පිළිවෙළට සිංහල හා ඉංග්‍රීසි අර්ථ, නාම-ක්‍රියා පද ආදී විස්තර අන්තර්ගත වේ. ඉංග්‍රීසි අර්ථ සැපයීමේදී ආර්. මුත්තයියා පිල්ලෙයි මහතාගේ සහාය ලැබී ඇති අතර, කොළඹ විද්‍යෝදය පරිවේණාධිපති හික්කඩුවේ ශ්‍රී සුමංගල නාහිමියන්ගේ පරිශෝධනයෙන් හා ආශිර්වාදයෙන් යුක්තව පොත සම්පාදනය කර ඇත.

මෙම කෘතිය බු.ව. 2438 හෙවත් ක්‍රි.ව. 1895 දී ඇම්. ජේ. රුද්‍රිගෝ මහතාගේ ප්‍රකාශනයෙන් කොළඹ ලංකාරවිකිරණ මුද්‍රණාලයේදී මුද්‍රණය කරවා තිබේ.

PREFACE.

The volume now presented to the public under the title of “Dhatvattha dipani” contains an illustration of the radicals of the Magadha language. A radical of any language is one in its primitive state from which other words are derived. Many Grammatical works treat of the etymology of words. In Magadha there are three such grammars called “Kátyáyana” “Maudgalyayana” and “Sabdaniti” (as the Trimuni Grammar in the Sanskrit language.) Of these three the Kátyáyana Grammar is an invaluable work, composed by Maha Théra Katyayana, who is said to have been contemporary with Buddha, to facilitate the study of the language.

The Maudgalyayana Grammar was composed 700 years ago, by the great Théra, Maudgalyayana, whoresided in the Thuparama Vihara at Anuradhapura. It contains special rules, not found in the Katyáyana and is an intresting work commended by learned men.

The system of Grammar taught in the Sabdaniti was introduced 600 years ago, by Agravansácarya Mahaswami of Arimaddanapura in Burmah. He was a Buddhist priest well versed as well in the Tripitakas as in Pali Grammar. The Sabdaniti is fuller and more comprehensive than either of the other two treatises. It is divided into 2 parts viz Mahá Sabdaniti and Chula Sabadaniti; the former consists of 18 chapters and the latter of 9. Although this grammar contains 27 chapters the first 18 treats of the inflexions of nouns and verbs, and the chapter which treats of roots and words formed from them is written in conformity with the Tripitakas, and contains learned illustrations. The chapter begins with the following stanza,

“Ito parantu sarato Kakarantadi bhedato Dhatawo dhatu nipphanna rupáni vividhanica”

Some of the roots in this chapter, seem to have been dirived from the Sanskrit roots.

This work, the “Dhátwattha dipani” is a metrical version of all the radicals which in prose appear in the above chapter of the Sabdaniti, and has been written to facilitate of the labors of the youthful learner.

The following remarks apply to the contents. The number of roots formed of pure vowels and roots ending in consonants in each class of roots is given at the end of each stanza—the whole number amounting to about 1661 roots. Many illustrations are placed at the end of the 8 classes, some of them being extracts of stanzas while others give the sense of certain passages in prose which occur in the last chapter—relating to all the classes. Inverted commas indicate the metres quoted from the Sabdaniti. All the roots are classed according to their alphabetical order, with their Sinhalese and English interpretations, and the verbs and nouns formed from them, e. g.

ගු. 4. අක කොටිල්ලගමනෙ කුටිලගමනයෙහි අකති Aka . To go tortuously Akati වු. 270 අකි ලක්ඛණෙ සලකුණු කිරීමෙහි අංකෙති, අංකයති, අංකෙතං අංකො Aki To mark Anleti &c.

The author hopes that the above arrangement of giving the initial letter of each class of roots and Nos: of the stanzas to be very useful to those who study the language critically. The simplicity of this work is due to the fact that the author’s chief object has been to help the students of the Tripitakas preached by Buddha, as it is absolutely necessary that they should acquire a correct knowledge of the roots from which words are formed. With reference to the exceedingly difficult task of understanding the nature of roots the author of the Sabdaniti says:—

Yenekattha Dharacaranti vividhánathassa pathepade Tenekattha Dharavahonti sahitanánu pasaggehive Dhatuhan panatesa matthaparamankhina savepandite Wajjetva patisambhidamati yuteko sabbasobhasati.

One who is an expert in Grammatical Rules classes of roots, &c. will be a lion in grammar. Although there are Dhatupatha and Dhatumanjusa composed as a help to the acquisition of a knowledge of Kaccayana Grammar, the author believes that this volume, giving as it does a good many roots of additional verbs and nouns formed from them with many helpful illustrations, will occupy the same position in Pali, that the Kavikalpadrumadhatupatha and Dhatumanjari do in Sanskrit.

Having been requested by the Ven. Udugampala Ratanapala Maha Thera of Bellanwila Wihara to draw up a treatise to facilitate the learning of the Pali roots in the Sabdaniti the author, Higulwala Jinaratana pupil of the Ven Sri Dharmakirti Mangala Mahanayaka Thera the president of Kalyanisamagri Mahasanghasabha and the High Priest of Colombo Distrct who resided in Mahavihara at Jayavardhana Kotte undertook to produce a work of this nature. The bad condition of the M. S. S. copied by ignorant transcribers presented so many errors, that he had to correct them with much labour.

The anthor’s thanke are due to Mr. R Muttayya Pillai, late Government Schoolmaster and student of the Royal College for what is givien in English in these pages and to the Ven: H. Sri Sumangala High Priest, Principal of the Vidyoda College, for his kind encouragement and approval and correcting the proof sheets.

Hingulwala Jinaratana Sthawira
Jayawardhana Kotte
Maha Wihare.
1 st Jane 1895
Jayawardhana Kotte.

සංඥාපනය.

ක්‍රියං ධාරෙන්තීති ධාතවො, අරියන්ති ඤායන්ති එත්ථා ධාතුනං අත්ථාතිවා, ධාත්වත්ථෙ දීපෙතීති “ධාත්වත්ථදීපනී” යන ව්‍යුත්පත්ති නෙයින් ධාතූන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශකෙරෙණුයි “ධාත්වත්ථදීපනී” නම්වත් ප්‍රතිපාදක ප්‍රකරණයද අභෙදොපචාරයෙන් එනම් වේ—මෙහි ධාතූනම් ශාස්ත්‍රයෙහි ආචාර්‍ය්‍ය මත තත් භාෂාවන්හි පදයන්ට උත්පත්තිස්ථාන වූ මුල්වචනයෝයි—ඔවුන් අතුරෙහි මූල භාෂාවක්වූ මාගධී භාෂානාමීන පදයන්ට උත්පත්තිස්ථාන වූ මුල්වචන සංඛ්‍යාත ධාතූහු මෙහි ප්‍රකාශවන්නාහුය—ඔව්හු වනාහි ඒ මූල භාෂාවට කරණලද පද සාධ්‍ය්‍යාන ශබ්ද ව්‍යුත්පාදක ව්‍යාකරණ ශාස්ත්‍රයෙහි බෙහෙවින් දක්වන ලදහ—ඒ ව්‍යාකරණයෝනම් (සංස්කෘත භාෂාවට ත්‍රිමුනිව්‍යාකරණය මෙන්ම) කාත්‍යායන, මොද්ගල්‍යායන, ශබ්දනීතියි කියා තුන්වැදෑරුම්වෙති—එහි කාත්‍යායන ව්‍යාකරණය වනාහි සර්වඥසමබුද්ධ ශ්‍රාවක කෙනෙකැයි කියනලද කාත්‍යායන මහාස්ථවිර පාදයන්වහන්සේ විසින් නානා දෙශවාසීන්ට හිතපිණිස කරණලද අතිප්‍රශස්ත ව්‍යාකරණයකි—මොද්ගල්‍යායන ව්‍යාකරණයද මෙයින් අවුරුදු සත්සියයකින් පමණ පූර්වයෙහි අනුරාධ පුරයෙහි පිහිටි ථූපාරාම විහාරයෙහි වැඩවිසූ මොද්ගල්‍යායන මහා ස්වාමිපාදයන්වහන්සේ විසින් කාත්‍යායනයෙහිද නොදක්වාපු විශේෂ ලක්ෂණයෙන් සමුපෙතකොට විරචිතවූ පණ්ඩිත ප්‍රශංසනීය මනොහර මාගධ ව්‍යාකරණයකි—ශබ්දනීති ව්‍යාකරණයද මින් අවුරුදු හසියයකින් පමණ පෙර දඹදිව බුරුමරට අරිමද්දන පුරයෙහි විසූ ත්‍රිපිටක ධර්මයෙහි හා මාගධ ශබ්ද ශාස්ත්‍රාදියෙහි අතිවිශාරද ප්‍රඥාප්‍රථුලත්ව ඇති අග්ගවංසාචාර්ය්‍ය මහාස්වාමිපාදයන් වහන්සේ විසින් විරචිත වූ සකලකවිජන සම්භාවනීයවූ යථොක්ත ව්‍යාකරණද්වයවත් වඩා නානානය විශේෂ ලක්ෂණයෙන් යුක්තවූ මාගධී මාගධ ව්‍යාකරණයකි—එම ව්‍යාකරණය ප්‍රකරණ වශයෙන් මහාශබ්දනීතිය, චූලශබ්දනීති, යයිකියා ව්‍යවහාරව ආයේය—මහා ශබ්දනීතිය පරිච්ඡෙද දහඅටකින්ද චූලශබ්දනීතිය පරිච්ඡෙද නවයකින්ද උපලක්ෂිතය—මෙසේ සම්පූර්ණ පොත පරිච්ඡෙද විසිහතක් වුවද මුල පරිච්ඡෙද අටළොසෙහිම නාම ආඛ්‍යාත දෙකගැණ විස්තර කොටිතිබේ එහි ධාතුහා ධාතුනිප්පන්න රූප දක්වනලද පරිච්ඡෙදය ත්‍රිපිටක ධර්මානුසාරීව නානා විචිත්‍ර විශිෂ්ටොපදෙශයන්ගෙන් සමලංකෘතකොට විශාල ලෙස කරණ ලද්දෙකි—ඒ පරිච්ඡෙදාරම්භයෙහි

ඉතොපරන්තු සරතො කකාරන්තාදි භෙදතො ධාතවො ධාතුනිප්පන්න රූපානි විවිධානිච—යි

යනාදින් දක්වා තිබේ—මේ පරිච්ඡෙදයෙහි ඇතැම් ධාතුහු සංස්කෘතධාතු පාඨවලින්ගෙණ පෙරලා ඇතුලත් කොට තිබෙන බව පෙනේ—මෙසේ දක්වනලද ව්‍යාකරණත්‍රය අතුරෙහි ශබ්දනීති ව්‍යාකරණයෙහි යථොක්ත පරිච්ඡෙදයෙහි පාඨවශයෙන් පමණක් ප්‍රකාශිත වූ ඒ සියළු ධාත්වර්ථයන් එයින් උපුටා ආධුනිකයන්ගේ සුඛාවබොධය පිණිස මා විසින් ගාථා බන්ධවශයෙන් මෙම ධාත්වර්ථදීපනී නම් ප්‍රකරණය කරණලද්දේය—එහි පිළිවෙළ මෙසේ දතයුතු—ශුද්ධස්වර ධාතු මෙපමණක්ය ඒ ඒ ධාතුගණයන්හි කකාරාන්තාදි ධාතු මෙපමණෙයයිද ඒ ඒ අවසාන ගාථාන්තයන්හි ගණන් පිඬුකොට දක්වනලදි—ඒ ක්‍රමයෙන් මෙහි ඇතුලත්වූ ධාතූහු එක්දහස් හසිය හැටඑකක් පමණ වෙති.

තවද ඒ මහා ශබ්දනීතියෙහි සියළු ධාතුගණයන්ගේ විශේෂ විභාග දැනගැණීම සඳහා මනොහර උපදෙසයන්ගෙන් යුක්තව කරණලද අවසාන පරිච්ඡෙදයවූ සවිභක්ති නිගමනයෙහි දක්වනලද ඇතැම් ගාථා උපුටා ගැනීමෙන්ද ඇතැම් පාඨවල තිබුනු අදහස් රැගෙණ ගාථාවලට නැගීමෙන්ද මහත් උපදෙශ රාශියක් මෙහි අෂ්ටගණ පරිසමාප්තියෙහි පටන් අග දක්වා යොදනලදී ඒ අතරතුරෙහි ශබ්දනීතියෙන් ගත් ගාථා දැනගැනීම පිණිස “ ” මේ සලකුණෙන් ඇතුල් කරණලදි—මීට අනතුරුව මෙහි සියළු ධාතූන් අකාරාදි පිළිවෙළට යොදා එහි සිංහල ඉංග්‍රීසි දෙකින් අර්ථද එයින් නිප්පන්න ක්‍රියාපද නාමපදයෝද දක්වනලදහ ඒ මෙලෙසය—

භූ. 4. අක කොටිල්ලගමනෙ කුටිලගමනයෙහි අකති Aka To go tortously Akati චු. 270. අකි ලක්ඛණෙ සලකුණු කිරීමෙහි අංකෙති Aki To mark Anketi අංකයති අංකෙතං අංකො

මේ ආදී පිළිවෙළින් ධාතුගණ හැඳිනවීම සඳහා ඒ ඒ ධාතුගණයන්ගේ මුල් අක්‍ෂරද ඊලඟට ගාථා අංකයත්ද සලකුණු කිරීමෙන් අකාරාදියෙහි අවසානය දක්වාම යොදනලදහ—එබැවින් ධාතුව, අර්ථය, ධාතුගණය, ධාතුනිප්පන්න රූපය යන මොවුන්ගේ විශේෂ විභාග විජානනයෙහි තත්පරවූවන්ට මෙයින් විපුලතර ප්‍රයෝජනයක් ලැබෙයි යනුයි—අවශ්‍යයෙන්ම ජිනදෙශිත ත්‍රිපිටක ධර්මය උද්ග්‍රහණය කරන්නවුන් විසින් පදයන්ට උත්පත්තිස්ථාන වූ අතිගම්භීරවූ මේ ධාතු විභාගය අවබොධ කටයුතු හෙයින් මෙසේ ලිහිල්කොට සුඛාවබොධන පරිද්දෙන් කෙලෙමි—එහි ගම්භීරත්වය දක්වන ශබ්දනීති කාරකාචාර්ය්‍යයන් විසින් මෙසේ දක්වනලදී.

යෙනෙකත්ථ ධරාචරන්ති විවිධානත්ථස්ස පාඨෙපදෙ තෙනෙකත්ථ ධරාවහොන්ති සහිතානානු පසග්ගහිවෙ ධාතුනං පනතෙස මත්ථපරමංඛීණා සවෙපණ්ඩිතෙ වජ්ජෙත්වා පටිසම්භිදමති යුතෙකො සබ්බසොභාසති

මෙයින් මේ ධාතු විභාගය දැනීමෙහි ගම්භීරත්වය ප්‍රකාශකොට තිබේ—තවද සූත්‍ර ධාතුගණාදි විභාගොද් ග්‍රහණය යමෙකුගේ දිවඅග පිහිටියේනම් හෙතෙම වෛය්‍යාකරණ නමැති සිංහරාජයෙක්වේ—එයින් කීහ.

සූත්‍රාධාතු ගණාදී නාමලිඞ්ගානු ශාසනං යස්‍යාභිමුඛී ජිව්හග්ගෙ සවෛය්‍යා කරණ කෙසරී

එබැවින් මේ ධාතු හා ධාතුගණ විභාගයද අවබෝධ කටයුතු මැයි. දැනට එය දැනගැණීම සඳහා කච්චායන ව්‍යාකරණය සම්බන්ධ කරණලද ධාතුපාඨය හා ධාතුමඤ්ජූසාවත්ද තිබෙන නමුත් එහි නොදක්වනලද බොහෝ ධාතූහුද, ධාතුනිප්පන්න නාම ආඛ්‍යාත පදයෝද එසේම තවත් සාරවූ උපදෙස් රාශියක්ද මෙහි අන්තර්ගත කරණලද බැවින් ඊටවඩා මේ ප්‍රකරණයෙන් අතිශය ප්‍රයෝජනයක් ලැබෙයි යනිමි—සංස්කෘත ව්‍යාකරණයට කවිකල්පද්‍රැම ධාතු පාඨය, ධාතුමඤ්ජරී නම් අකාරාදිය යනාමේ ප්‍රකරණයන් මෙන් පාලි ව්‍යාකරණය ඉගෙනගන්නවුන්ට මෙයද අත්‍යන්තොපකාරීවේ.

තවද මෙම ග්‍රන්ථය කිරීම පිණිස මට ශක්තිය ලැබීමට හේතුවූ පරිදි කෙසේද යත්? ජයවර්ධන කෝට්ටේ මහ විහාරාධිපතිව වැඩවිසූ නානා දෙශයෙහි පතල කීර්ති ප්‍රතාප ඇති කල්යාණී සාමග්‍රී ධර්ම මහා සංඝ සභාවෙහි මහෝපාධ්‍යාය භූත අස්මදාචාර්ය්‍ය ශ්‍රී ධර්මකීර්ති මංගලාභිධාන කොළඹ පලාතේ මහානායක ස්ථවිර සාමිපාදයන් වහන්සේගේ සමීපයෙහි පැවිදිව ලබනලද උපසම්පදා ඇතිසේක් උන්වහන්සේගේ කරුණා ඥානය හේතුකොටගෙණ මාගේ මතු හිතාභිවෘද්ධිය කැමැතිවෙමින් ධර්මවිනය ශබ්දශාස්ත්‍රාදියෙහි ශික්ෂාභයෙක් ලබාදුන්නේ යිනි—ඉක්බිති මෙය කවර කෙනෙකුගේ ආරාධනාවෙන් කරණලද්දේද යත්? ශබ්දනීතියෙහි ධාතුවිභාගය සුවසේ අවබොධවන පරිද්දෙන් මෙබඳු ප්‍රකරණයක් කළහොත් ඉතා යොහෙකැයි කියා බෙල්ලන්විල බෝධි සමීප විහාරාධිවාසි ගණාචාර්ය්‍ය උඩුගම්පල රතනපාල මහාස්ථවිර සාමිපාදයන්වහන්සේ විසින් කරණලද ආරාධනා ඇතිහෙයිනි.

තවද කලකපටන් අතින් අත්ලියවීමෙන් වරදින් ගහනව ආවාවූ ඒ ශබ්දනීතියෙන් උපුටාගත් මේ ධාතුපාඨය ශුද්ධකිරීමෙහිද මහත් පරිශ්‍රමයක් දැරීමි.

එසේම මෙය මුද්‍රණය කරවීමෙහිදී විද්‍යොදය පරිවෙණාධිපති පූජ්‍යපාද ශ්‍රී සුමංගලාභිධාන නායක ස්ථවිර සාමිපාදයන්වහන්සේ විසින් මෙහි අවසාන සිද්ධිය බලාදීමෙන් උපස්ථම්භව සමාදරයෙන් පිළිගන්නාලදි එතකුදුවුවත් මෙහි අපගේ යම් ප්‍රමාද භ්‍රමාදියෙන් සදොස් තැනෙක් ඇතහොත් ඒ සියලු ප්‍රඥයෝ තුමු සමාධිය භජනය කිරීමෙන් විශොධනය කෙරෙත්වා—

සාකෙ ගිරිසයි මුනි විමනෙජ්ජ නය්‍ය වය්‍යොතුදනති ගුණ සඞ්ඛති සම්මිතද්ධිං ලංකාරවි කිරණවිස්සුත යන්තගෙහෙ මුද්දාපිතා නි ඛිලජන්තු හිතත්ථමෙව

Hingulwala Jinaratana Sthawira Jayawardhana Kotte Maha Wihare.

1895. ජූනිමස 1 දින ජයවර්ධන කෝට්ටේදීය.

Hingulwala Jinaratana Sthawira
Jayawardhana Kotte
Maha Wihare.
1895. ජූනිමස 1 දින
ජයවර්ධන කෝට්ටේදීය.