16. 21.
එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දං
භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තො,
කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො
එකොදිභූතො විහනෙ තමං සො (ඉති භගවා).
භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තො,
කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො
එකොදිභූතො විහනෙ තමං සො (ඉති භගවා).
එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දන්ති - ‘එතෙසූ’ති රූපෙසු සද්දෙසු ගන්ධෙසු රසෙසු ඵොට්ඨබ්බෙසු; ඡන්දොති “යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දි කාමතණ්හා කාමසිනෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං කාමොඝො කාමයොගො කාමූපාදානං -පෙ- කාමච්ඡන්දනීවරණං. එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දන්ති එතෙසු ධම්මෙසු ඡන්දං විනෙය්ය පටිවිනෙය්ය පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්යාති - එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දං.
භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තොති - ‘භික්ඛූ’ති පුථුජ්ජනකල්යාණකො වා භික්ඛු සෙඛො වා භික්ඛු; සතිමාති “යා සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො එකායනමග්ගො,” අයං වුච්චති සති. ඉමාය සතියා උපෙතො සමුපෙතො -පෙ- සො වුච්චති සතිමා; භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තොති පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස නීවරණෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං, දුතියං ඣානං සමාපන්නස්ස විතක්කවිචාරෙහි චිත්තං වුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. තතියං ඣානං සමාපන්නස්ස පීතියා ච චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. චතුත්ථං ඣානං සමාපන්නස්ස සුඛදුක්ඛෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. ආකාසානඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස රූපසඤ්ඤාය පටිඝසඤ්ඤාය නානත්තසඤ්ඤාය චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාය චිත්තං -පෙ- ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤාය චිත්තං -පෙ- නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. සොතාපන්නස්ස සක්කායදිට්ඨියා විචිකිච්ඡාය සීලබ්බතපරාමාසා දිට්ඨානුසයා විචිකිච්ඡානුසයා තදෙකට්ඨෙහි ච කිලෙසෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. සකදාගාමිස්ස ඔළාරිකා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා තදෙකට්ඨෙහි ච කිලෙසෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. අනාගාමිස්ස අණුසහගතා කාමරාගසඤ්ඤොජනා පටිඝසඤ්ඤොජනා අණුසහගතා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා තදෙකට්ඨෙහි ච කිලෙසෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. අරහතො රූපරාගා අරූපරාගා මානා උද්ධච්චා අවිජ්ජාය මානානුසයා භවරාගානුසයා අවිජ්ජානුසයා තදෙකට්ඨෙහි ච කිලෙසෙහි බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති - භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තො.
කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානොති - ‘කාලෙනා’ති උද්ධතෙ චිත්තෙ සමාධිස්ස කාලො. සමාහිතෙ චිත්තෙ විපස්සනාය කාලො.
1. කාලෙ පග්ගණ්හති චිත්තං නිග්ගණ්හාති පුනාපරෙ,
සංපහංසති කාලෙන කාලෙ චිත්තං සමාදහෙ,
අජ්ඣුපෙක්ඛති කාලෙන සො යොගී කාලකොවිදො.
සංපහංසති කාලෙන කාලෙ චිත්තං සමාදහෙ,
අජ්ඣුපෙක්ඛති කාලෙන සො යොගී කාලකොවිදො.
2. කිම්හි කාලම්හි පග්ගාහො කිම්හි කාලෙ විනිග්ගහො.
කිම්හි පහංසනා කාලෙ සමථකාලො ච කීදිසො,
උපෙක්ඛාකාලං චිත්තස්ස කථං දස්සෙති යොගිනො?
කිම්හි පහංසනා කාලෙ සමථකාලො ච කීදිසො,
උපෙක්ඛාකාලං චිත්තස්ස කථං දස්සෙති යොගිනො?