එවං උද්දිට්ඨසික්ඛාපදං පදානුක්කමෙන විභජිත්වා ඉදානි යස්මා හෙට්ඨා පදභාජනීයම්හි “ඣානං විමොක්ඛං සමාධි සමාපත්ති ඤාණදස්සනං…පෙ… සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතී”ති එවං සංඛිත්තෙනෙව උත්තරිමනුස්සධම්මො දස්සිතො, න විත්ථාරෙන ආපත්තිං ආරොපෙත්වා තන්ති ඨපිතා. සඞ්ඛෙපදස්සිතෙ ච අත්ථෙ න සබ්බෙ සබ්බාකාරෙන නයං ගහෙතුං සක්කොන්ති, තස්මා සබ්බාකාරෙන නයග්ගහණත්ථං පුන තදෙව පදභාජනං මාතිකාඨානෙ ඨපෙත්වා විත්ථාරතො උත්තරිමනුස්සධම්මං දස්සෙත්වා ආපත්තිභෙදං දස්සෙතුකාමො “ඣානන්ති පඨමං ඣානං, දුතියං ඣාන”න්තිආදිමාහ. තත්ථ පඨමජ්ඣානාදීහි මෙත්තාඣානාදීනිපි අසුභජ්ඣානාදීනිපි ආනාපානස්සතිසමාධිජ්ඣානම්පි ලොකියජ්ඣානම්පි ලොකුත්තරජ්ඣානම්පි සඞ්ගහිතමෙව. තස්මා “පඨමං ඣානං සමාපජ්ජින්තිපි…පෙ… චතුත්ථං ජ්ඣානං, මෙත්තාඣානං, උපෙක්ඛාඣානං අසුභජ්ඣානං ආනාපානස්සතිසමාධිජ්ඣානං , ලොකියජ්ඣානං, ලොකුත්තරජ්ඣානං සමාපජ්ජි”න්තිපි භණන්තො පාරාජිකොව හොතීති වෙදිතබ්බො.

සුට්ඨු මුත්තො විවිධෙහි වා කිලෙසෙහි මුත්තොති විමොක්ඛො. සො පනායං රාගදොසමොහෙහි සුඤ්ඤත්තා සුඤ්ඤතො. රාගදොසමොහනිමිත්තෙහි අනිමිත්තත්තා අනිමිත්තො. රාගදොසමොහපණිධීනං අභාවතො අප්පණිහිතොති වුච්චති. චිත්තං සමං ආදහති ආරම්මණෙ ඨපෙතීති සමාධි. අරියෙහි සමාපජ්ජිතබ්බතො සමාපත්ති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව. එත්ථ ච විමොක්ඛත්තිකෙන ච සමාධිත්තිකෙන ච අරියමග්ගොව වුත්තො. සමාපත්තිත්තිකෙන පන ඵලසමාපත්ති. තෙසු යංකිඤ්චි එකම්පි පදං ගහෙත්වා “අහං ඉමස්ස ලාභීම්හී”ති භණන්තො පාරාජිකොව හොති.

තිස්සො විජ්ජාති පුබ්බෙනිවාසානුස්සති, දිබ්බචක්ඛු, ආසවානං ඛයෙ ඤාණන්ති. තත්ථ එකිස්සාපි නාමං ගහෙත්වා “අහං ඉමිස්සා විජ්ජාය ලාභීම්හී”ති භණන්තො පාරාජිකො හොති. සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන “විජ්ජානං ලාභීම්හී’ති භණන්තොපි ‘තිස්සන්නං විජ්ජානං ලාභීම්හී’ති භණන්තොපි පාරාජිකො වා”ති වුත්තං. මග්ගභාවනාපදභාජනෙ වුත්තා සත්තතිංසබොධිපක්ඛියධම්මා මග්ගසම්පයුත්තා ලොකුත්තරාව ඉධාධිප්පෙතා. තස්මා ලොකුත්තරානං සතිපට්ඨානානං සම්මප්පධානානං ඉද්ධිපාදානං ඉන්ද්රියානං බලානං බොජ්ඣඞ්ගානං අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්ස ලාභීම්හීති වදතො පාරාජිකන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. මහාපච්චරියාදීසු පන “සතිපට්ඨානානං ලාභීම්හී’ති එවං එකෙකකොට්ඨාසවසෙනාපි ‘කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස ලාභීම්හී’ති එවං තත්ථ එකෙකධම්මවසෙනාපි වදතො පාරාජිකමෙවා”ති වුත්තං තම්පි සමෙති. කස්මා? මග්ගක්ඛණුප්පන්නෙයෙව සන්ධාය වුත්තත්තා. ඵලසච්ඡිකිරියායපි එකෙකඵලවසෙන පාරාජිකං වෙදිතබ්බං.

රාගස්ස පහානන්තිආදිත්තිකෙ කිලෙසප්පහානමෙව වුත්තං. තං පන යස්මා මග්ගෙන විනා නත්ථි, තතියමග්ගෙන හි කාමරාගදොසානං පහානං, චතුත්ථෙන මොහස්ස, තස්මා “රාගො මෙ පහීනො”තිආදීනි වදතොපි පාරාජිකං වුත්තං.

රාගා චිත්තං විනීවරණතාතිආදිත්තිකෙ ලොකුත්තරචිත්තමෙව වුත්තං. තස්මා “රාගා මෙ චිත්තං විනීවරණ”න්තිආදීනි වදතොපි පාරාජිකමෙව.

සුඤ්ඤාගාරපදභාජනෙ පන යස්මා ඣානෙන අඝටෙත්වා “සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරමාමී”ති වචනමත්තෙන පාරාජිකං නාධිප්පෙතං, තස්මා “පඨමෙන ඣානෙන සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරතී”තිආදි වුත්තං. තස්මා යො ඣානෙන ඝටෙත්වා “ඉමිනා නාම ඣානෙන සුඤ්ඤාගාරෙ අභිරමාමී”ති වදති, අයමෙව පාරාජිකො හොතීති වෙදිතබ්බො.

යා ච “ඤාණ”න්ති ඉමස්ස පදභාජනෙ අම්බට්ඨසුත්තාදීසු (දී· නි· 1.254 ආදයො) වුත්තාසු අට්ඨසු විජ්ජාසු විපස්සනාඤාණමනොමයිද්ධිඉද්ධිවිධදිබ්බසොතචෙතොපරියඤාණභෙදා පඤ්ච විජ්ජා න ආගතා, තාසු එකා විපස්සනාව පාරාජිකවත්ථු න හොති, සෙසා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. තස්මා “විපස්සනාය ලාභීම්හී”තිපි “විපස්සනාඤාණස්ස ලාභීම්හී”තිපි වදතො පාරාජිකං නත්ථි. ඵුස්සදෙවත්ථෙරො පන භණති – “ඉතරාපි චතස්සො විජ්ජා ඤාණෙන අඝටිතා පාරාජිකවත්ථූ න හොන්ති. තස්මා ‘මනොමයස්ස ලාභීම්හි, ඉද්ධිවිධස්ස, දිබ්බාය සොතධාතුයා, චෙතොපරියස්ස ලාභීම්හී’ති වදතොපි පාරාජිකං නත්ථී”ති. තං තස්ස අන්තෙවාසිකෙහෙව පටික්ඛිත්තං – “ආචරියො න ආභිධම්මිකො භුම්මන්තරං න ජානාති, අභිඤ්ඤා නාම චතුත්ථජ්ඣානපාදකොව මහග්ගතධම්මො, ඣානෙනෙව ඉජ්ඣති. තස්මා මනොමයස්ස ලාභීම්හී’ති වා ‘මනොමයඤාණස්ස ලාභීම්හී’ති වා යථා වා තථා වා වදතු පාරාජිකමෙවා”ති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි නිබ්බානං පාළියා අනාගතං, අථ ඛො “නිබ්බානං මෙ පත්ත”න්ති වා “සච්ඡිකත”න්ති වා වදතො පාරාජිකමෙව. කස්මා? නිබ්බානස්ස නිබ්බත්තිතලොකුත්තරත්තා. තථා “චත්තාරි සච්චානි පටිවිජ්ඣිං පටිවිද්ධානි මයා”ති වදතොපි පාරාජිකමෙව. කස්මා? සච්චප්පටිවෙධොති හි මග්ගස්ස පරියායවචනං. යස්මා පන “තිස්සො පටිසම්භිදා කාමාවචරකුසලතො චතූසු ඤාණසම්පයුත්තෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජන්ති, ක්රියතො චතූසු ඤාණසම්පයුත්තෙසු චිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජන්ති, අත්ථපටිසම්භිදා එතෙසු චෙව උප්පජ්ජති, චතූසු මග්ගෙසු චතූසු ඵලෙසු ච උප්පජ්ජතී”ති විභඞ්ගෙ (විභ· 746) වුත්තං. තස්මා “ධම්මපටිසම්භිදාය ලාභීම්හී”ති වා, “නිරුත්ති…පෙ… පටිභානපටිසම්භිදාය ලාභීම්හී”ති වා “ලොකියඅත්ථපටිසම්භිදාය ලාභීම්හී”ති වා වුත්තෙපි පාරාජිකං නත්ථි. “පටිසම්භිදානං ලාභීම්හී”ති වුත්තෙ න තාව සීසං ඔතරති. “ලොකුත්තරඅත්ථපටිසම්භිදාය ලාභීම්හී”ති වුත්තෙ පන පාරාජිකං හොති.

සඞ්ඛෙපට්ඨකථායං පන අත්ථපටිසම්භිදාප්පත්තොම්හීති අවිසෙසෙනාපි වදතො පාරාජිකං වුත්තං. කුරුන්දියම්පි “න මුච්චතී”ති වුත්තං. මහාඅට්ඨකථායං පන “එත්තාවතා පාරාජිකං නත්ථි, එත්තාවතා සීසං න ඔතරති, එත්තාවතා න පාරාජික”න්ති විචාරිතත්තා න සක්කා අඤ්ඤං පමාණං කාතුන්ති.