සඤ්චිච්චාති අයං “සඤ්චිච්ච මනුස්සවිග්ගහ”න්ති මාතිකාය වුත්තස්ස සඤ්චිච්චපදස්ස උද්ධාරො. තත්ථ සන්ති උපසග්ගො, තෙන සද්ධිං උස්සුක්කවචනමෙතං සඤ්චිච්චාති ; තස්ස සඤ්චෙතෙත්වා සුට්ඨු චෙතෙත්වාති අත්ථො. යස්මා පන යො සඤ්චිච්ච වොරොපෙති, සො ජානන්තො සඤ්ජානන්තො හොති, තඤ්චස්ස වොරොපනං චෙච්ච අභිවිතරිත්වා වීතික්කමො හොති. තස්මා බ්යඤ්ජනෙ ආදරං අකත්වා අත්ථමෙව දස්සෙතුං “ජානන්තො සඤ්ජානන්තො චෙච්ච අභිවිතරිත්වා වීතික්කමො”ති එවමස්ස පදභාජනං වුත්තං. තත්ථ ජානන්තොති “පාණො”ති ජානන්තො. සඤ්ජානන්තොති “ජීවිතා වොරොපෙමී”ති සඤ්ජානන්තො; තෙනෙව පාණජානනාකාරෙන සද්ධිං ජානන්තොති අත්ථො. චෙච්චාති වධකචෙතනාවසෙන චෙතෙත්වා පකප්පෙත්වා. අභිවිතරිත්වාති උපක්කමවසෙන මද්දන්තො නිරාසඞ්කචිත්තං පෙසෙත්වා. වීතික්කමොති එවං පවත්තස්ස යො වීතික්කමො අයං සඤ්චිච්චසද්දස්ස සිඛාප්පත්තො අත්ථොති වුත්තං හොති.

ඉදානි “මනුස්සවිග්ගහං ජීවිතා වොරොපෙය්යා”ති එත්ථ වුත්තං මනුස්සත්තභාවං ආදිතො පට්ඨාය දස්සෙතුං “මනුස්සවිග්ගහො නාමා”තිආදිමාහ. තත්ථ ගබ්භසෙය්යකානං වසෙන සබ්බසුඛුමඅත්තභාවදස්සනත්ථං “යං මාතුකුච්ඡිස්මි”න්ති වුත්තං. පඨමං චිත්තන්ති පටිසන්ධිචිත්තං. උප්පන්නන්ති ජාතං. පඨමං විඤ්ඤාණං පාතුභූතන්ති ඉදං තස්සෙව වෙවචනං. “මාතුකුච්ඡිස්මිං පඨමං චිත්ත”න්ති වචනෙන චෙත්ථ සකලාපි පඤ්චවොකාරපටිසන්ධි දස්සිතා හොති. තස්මා තඤ්ච පඨමං චිත්තං තංසම්පයුත්තා ච තයො අරූපක්ඛන්ධා තෙන සහ නිබ්බත්තඤ්ච කලලරූපන්ති අයං සබ්බපඨමො මනුස්සවිග්ගහො. තත්ථ “කලලරූප”න්ති ඉත්ථිපුරිසානං කායවත්ථුභාවදසකවසෙන සමතිංස රූපානි, නපුංසකානං කායවත්ථුදසකවසෙන වීසති. තත්ථ ඉත්ථිපුරිසානං කලලරූපං ජාතිඋණ්ණාය එකෙන අංසුනා උද්ධටතෙලබින්දුමත්තං හොති අච්ඡං විප්පසන්නං. වුත්තඤ්චෙතං අට්ඨකථායං –

එවං පරිත්තකං වත්ථුං ආදිං කත්වා පකතියා වීසවස්සසතායුකස්ස සත්තස්ස යාව මරණකාලා එත්ථන්තරෙ අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිප්පත්තො අත්තභාවො එසො මනුස්සවිග්ගහො නාම.

ජීවිතා වොරොපෙය්යාති කලලකාලෙපි තාපනමද්දනෙහි වා භෙසජ්ජසම්පදානෙන වා තතො වා උද්ධම්පි තදනුරූපෙන උපක්කමෙන ජීවිතා වියොජෙය්යාති අත්ථො. යස්මා පන ජීවිතා වොරොපනං නාම අත්ථතො ජීවිතින්ද්රියුපච්ඡෙදනමෙව හොති, තස්මා එතස්ස පදභාජනෙ “ජීවිතින්ද්රියං උපච්ඡින්දති උපරොධෙති සන්තතිං විකොපෙතී”ති වුත්තං. තත්ථ ජීවිතින්ද්රියස්ස පවෙණිඝටනං උපච්ඡින්දන්තො උපරොධෙන්තො ච “ජීවිතින්ද්රියං උපච්ඡින්දති උපරොධෙතී”ති වුච්චති. ස්වායමත්ථො “සන්තතිං විකොපෙතී”තිපදෙන දස්සිතො. විකොපෙතීති වියොජෙති.

තත්ථ දුවිධං ජීවිතින්ද්රියං – රූපජීවිතින්ද්රියං, අරූපජීවිතින්ද්රියඤ්ච. තෙසු අරූපජීවිතින්ද්රියෙ උපක්කමො නත්ථි, තං වොරොපෙතුං න සක්කා. රූපජීවිතින්ද්රියෙ පන අත්ථි, තං වොරොපෙතුං සක්කා. තං පන වොරොපෙන්තො අරූපජීවිතින්ද්රියම්පි වොරොපෙති. තෙනෙව හි සද්ධිං තං නිරුජ්ඣති තදායත්තවුත්තිතො. තං පන වොරොපෙන්තො කිං අතීතං වොරොපෙති, අනාගතං, පච්චුප්පන්නන්ති? නෙව අතීතං, න අනාගතං, තෙසු හි එකං නිරුද්ධං එකං අනුප්පන්නන්ති උභපම්පි අසන්තං, අසන්තත්තා උපක්කමො නත්ථි, උපක්කමස්ස නත්ථිතාය එකම්පි වොරොපෙතුං න සක්කා. වුත්තම්පි චෙතං –