අථ ඛො භගවා…පෙ… භික්ඛූ ආමන්තෙසි – අයම්පි ඛො භික්ඛවෙති ආමන්තෙත්වා ච පන භික්ඛූනං අරහත්තප්පත්තියා පුබ්බෙ ආචික්ඛිතඅසුභකම්මට්ඨානතො අඤ්ඤං පරියායං ආචික්ඛන්තො “ආනාපානස්සතිසමාධී”ති ආහ.

ඉදානි යස්මා භගවතා භික්ඛූනං සන්තපණීතකම්මට්ඨානදස්සනත්ථමෙව අයං පාළි වුත්තා, තස්මා අපරිහාපෙත්වා අත්ථයොජනාක්කමං එත්ථ වණ්ණනං කරිස්සාමි. තත්ර “අයම්පි ඛො භික්ඛවෙ”ති ඉමස්ස තාව පදස්ස අයං යොජනා – භික්ඛවෙ න කෙවලං අසුභභාවනායෙව කිලෙසප්පහානාය සංවත්තති, අපිච අයම්පි ඛො ආනාපානස්සතිසමාධි…පෙ… වූපසමෙතීති.

අයං පනෙත්ථ අත්ථවණ්ණනා – ආනාපානස්සතීති අස්සාසපස්සාසපරිග්ගාහිකා සති. වුත්තඤ්හෙතං පටිසම්භිදායං –

“ආනන්ති අස්සාසො, නො පස්සාසො. අපානන්ති පස්සාසො, නො අස්සාසො. අස්සාසවසෙන උපට්ඨානං සති, පස්සාසවසෙන උපට්ඨානං සති. යො අස්සසති තස්සුපට්ඨාති, යො පස්සසති තස්සුපට්ඨාතී”ති (පටි· ම· 1.160).

සමාධීති තාය ආනාපානපරිග්ගාහිකාය සතියා සද්ධිං උප්පන්නා චිත්තෙකග්ගතා; සමාධිසීසෙන චායං දෙසනා, න සතිසීසෙන. තස්මා ආනාපානස්සතියා යුත්තො සමාධි ආනාපානස්සතිසමාධි, ආනාපානස්සතියං වා සමාධි ආනාපානස්සතිසමාධීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. භාවිතොති උප්පාදිතො වඩ්ඪිතො ච. බහුලීකතොති පුනප්පුනං කතො. සන්තො චෙව පණීතො චාති සන්තො චෙව පණීතො චෙව, උභයත්ථ එවසද්දෙන නියමො වෙදිතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? අයඤ්හි යථා අසුභකම්මට්ඨානං කෙවලං පටිවෙධවසෙන සන්තඤ්ච පණීතඤ්ච ඔළාරිකාරම්මණත්තා පන පටිකූලාරම්මණත්තා ච ආරම්මණවසෙන නෙව සන්තං න පණීතං, න එවං කෙනචි පරියායෙන අසන්තො වා අප්පණීතො වා, අපිච ඛො ආරම්මණසන්තතායපි සන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො පටිවෙධසඞ්ඛාතඅඞ්ගසන්තතායපි ආරම්මණප්පණීතතායපි පණීතො අතිත්තිකරො අඞ්ගප්පණීතතායපීති. තෙන වුත්තං – “සන්තො චෙව පණීතො චා”ති.

අසෙචනකො ච සුඛො ච විහාරොති එත්ථ පන නාස්ස සෙචනන්ති අසෙචනකො අනාසිත්තකො අබ්බොකිණ්ණො පාටෙක්කො ආවෙණිකො, නත්ථෙත්ථ පරිකම්මෙන වා උපචාරෙන වා සන්තතා ආදිමනසිකාරතො පභුති අත්තනො සභාවෙනෙව සන්තො ච පණීතො චාති අත්ථො. කෙචි පන අසෙචනකොති අනාසිත්තකො ඔජවන්තො සභාවෙනෙව මධුරොති වදන්ති. එවමයං අසෙචනකො ච අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ කායිකචෙතසිකසුඛප්පටිලාභාය සංවත්තනතො සුඛො ච විහාරොති වෙදිතබ්බො.

උප්පන්නුප්පන්නෙති අවික්ඛම්භිතෙ අවික්ඛම්භිතෙ. පාපකෙති ලාමකෙ. අකුසලෙ ධම්මෙති අකොසල්ලසම්භූතෙ ධම්මෙ. ඨානසො අන්තරධාපෙතීති ඛණෙනෙව අන්තරධාපෙති වික්ඛම්භෙති. වූපසමෙතීති සුට්ඨු උපසමෙති, නිබ්බෙධභාගියත්තා වා අනුපුබ්බෙන අරියමග්ගවුඩ්ඪිප්පතො සමුච්ඡින්දති පටිප්පස්සම්භෙතීතිපි අත්ථො.

සෙය්යථාපීති ඔපම්මනිදස්සනමෙතං. ගිම්හානං පච්ඡිමෙ මාසෙති ආසාළ්හමාසෙ. ඌහතං රජොජල්ලන්ති අද්ධමාසෙ වාතාතපසුක්ඛාය ගොමහිංසාදිපාදප්පහාරසම්භින්නාය පථවියා උද්ධං හතං ඌහතං ආකාසෙ සමුට්ඨිතං රජඤ්ච රෙණුඤ්ච. මහා අකාලමෙඝොති සබ්බං නභං අජ්ඣොත්ථරිත්වා උට්ඨිතො ආසාළ්හජුණ්හපක්ඛෙ සකලං අද්ධමාසං වස්සනකමෙඝො. සො හි අසම්පත්තෙ වස්සකාලෙ උප්පන්නත්තා අකාලමෙඝොති ඉධාධිප්පෙතො. ඨානසො අන්තරධාපෙති වූපසමෙතීති ඛණෙනෙව අදස්සනං නෙති, පථවියං සන්නිසීදාපෙති. එවමෙව ඛොති ඔපම්මසම්පටිපාදනමෙතං. තතො පරං වුත්තනයමෙව.

ඉදානි කථං භාවිතො ච භික්ඛවෙ ආනාපානස්සතිසමාධීති එත්ථ කථන්ති ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනං නානප්පකාරතො විත්ථාරෙතුකම්යතාපුච්ඡා. භාවිතො ච භික්ඛවෙ ආනාපානස්සතිසමාධීති නානප්පකාරතො විත්ථාරෙතුකම්යතාය පුට්ඨධම්මනිදස්සනං . එස නයො දුතියපදෙපි. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – භික්ඛවෙ කෙනපකාරෙන කෙනාකාරෙන කෙන විධිනා භාවිතො ආනාපානස්සතිසමාධි කෙනපකාරෙන බහුලීකතො සන්තො චෙව…පෙ… වූපසමෙතීති.

ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරෙන්තො “ඉධ භික්ඛවෙ”තිආදිමාහ. තත්ථ ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛූති භික්ඛවෙ ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. අයඤ්හෙත්ථ ඉධසද්දො සබ්බප්පකාරආනාපානස්සතිසමාධිනිබ්බත්තකස්ස පුග්ගලස්ස සන්නිස්සයභූතසාසනපරිදීපනො අඤ්ඤසාසනස්ස තථාභාවපටිසෙධනො ච. වුත්තඤ්හෙතං – “ඉධෙව, භික්ඛවෙ, සමණො…පෙ… සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහී”ති (ම· නි· 1.139). තෙන වුත්තං – “ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛූ”ති.

අරඤ්ඤගතො වා…පෙ… සුඤ්ඤාගාරගතො වාති ඉදමස්ස ආනාපානස්සතිසමාධිභාවනානුරූපසෙනාසනපරිග්ගහපරිදීපනං. ඉමස්ස හි භික්ඛුනො දීඝරත්තං රූපාදීසු ආරම්මණෙසු අනුවිසටං චිත්තං ආනාපානස්සතිසමාධිආරම්මණං අභිරුහිතුං න ඉච්ඡති. කූටගොණයුත්තරථො විය උප්පථමෙව ධාවති. තස්මා සෙය්යථාපි නාම ගොපො කූටධෙනුයා සබ්බං ඛීරං පිවිත්වා වඩ්ඪිතං කූටවච්ඡං දමෙතුකාමො ධෙනුතො අපනෙත්වා එකමන්තෙ මහන්තං ථම්භං නිඛණිත්වා තත්ථ යොත්තෙන බන්ධෙය්ය. අථස්ස සො වච්ඡො ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දිත්වා පලායිතුං අසක්කොන්තො තමෙව ථම්භං උපනිසීදෙය්ය වා උපනිපජ්ජෙය්ය වා; එවමෙව ඉමිනාපි භික්ඛුනා දීඝරත්තං රූපාරම්මණාදිරසපානවඩ්ඪිතං දුට්ඨචිත්තං දමෙතුකාමෙන රූපාදිආරම්මණතො අපනෙත්වා අරඤ්ඤං වා…පෙ… සුඤ්ඤාගාරං වා පවෙසෙත්වා තත්ථ අස්සාසපස්සාසථම්භෙ සතියොත්තෙන බන්ධිතබ්බං. එවමස්ස තං චිත්තං ඉතො චිතො ච විප්ඵන්දිත්වාපි පුබ්බෙ ආචිණ්ණාරම්මණං අලභමානං සතියොත්තං ඡින්දිත්වා පලායිතුං අසක්කොන්තං තමෙවාරම්මණං උපචාරප්පනාවසෙන උපනිසීදති චෙව උපනිපජ්ජති ච. තෙනාහු පොරාණා –