තෙ ලොකෙ සුගතාති තෙ රාගාදයො පහාය ගතත්තා සුට්ඨු ගතාති සුගතා. දුක්ඛස්ස ඛො ආවුසො පරිඤ්ඤත්ථන්ති වට්ටදුක්ඛස්ස පරිජානනත්ථං. දුක්ඛතාති දුක්ඛසභාවො. දුක්ඛදුක්ඛතාතිආදීසු දුක්ඛසඞ්ඛාතො දුක්ඛසභාවො දුක්ඛදුක්ඛතා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

අභිරතීති පබ්බජ්ජාය අනුක්කණ්ඨනතා. නචිරං ආවුසොති ආවුසො ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො භික්ඛු “පාතො අනුසිට්ඨො සායං විසෙසමධිගමිස්සති, සායං අනුසිට්ඨො පාතො විසෙසමධිගමිස්සතී”ති (ම· නි· 2.345) වුත්තත්තා ඝටෙන්තො වායමන්තො නචිරස්සං ලහුයෙව අරහං අස්ස, අරහත්තෙ පතිට්ඨහෙය්යාති දස්සෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

සාමණ්ඩකසංයුත්තෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

මොග්ගල්ලානසංයුත්තෙ කාමසහගතාති පඤ්චනීවරණසහගතා. තස්ස හි පඨමජ්ඣානවුට්ඨිතස්ස පඤ්ච නීවරණානි සන්තතො උපට්ඨහිංසු. තෙනස්ස තං පඨමජ්ඣානං හානභාගියං නාම අහොසි. තං පමාදං ඤත්වා සත්ථා “මා පමාදො”ති ඔවාදං අදාසි. දුතියජ්ඣානාදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ආරම්මණසහගතමෙව හෙත්ථ “සහගත”න්ති වුත්තං.

අනිමිත්තං චෙතොසමාධින්ති නිච්චනිමිත්තාදීනි පහාය පවත්තං විපස්සනාසමාධිංයෙව සන්ධායෙතං වුත්තන්ති. නිමිත්තානුසාරි විඤ්ඤාණං හොතීති එවං ඉමිනා විපස්සනාසමාධිවිහාරෙන විහරතො විපස්සනාඤාණෙ තික්ඛෙ සූරෙ වහමානෙ. යථා නාම පුරිසස්ස තිඛිණෙන ඵරසුනා රුක්ඛං ඡින්දන්තස්ස “සුට්ඨු වත මෙ ඵරසු වහතී”ති ඛණෙ ඛණෙ ඵරසුධාරං ඔලොකෙන්තස්ස ඡෙජ්ජකිච්චං න නිප්ඵජ්ජති, එවං ථෙරස්සාපි “සූරං වත මෙ හුත්වා ඤාණං වහතී”ති විපස්සනං ආරබ්භ නිකන්ති උප්පජ්ජති. අථ විපස්සනාකිච්චං සාධෙතුං නාසක්ඛි. තං සන්ධාය වුත්තං “නිමිත්තානුසාරි විඤ්ඤාණං හොතී”ති. සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා අනිමිත්තං චෙතොසමාධිං උපසම්පජ්ජ විහාසින්ති සබ්බෙසං නිච්චසුඛඅත්තනිමිත්තානං අමනසිකාරෙන අනිමිත්තං වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාසම්පයුත්තං චෙතොසමාධිං නිබ්බානාරම්මණං උපරිමග්ගඵලසමාධිං උපසම්පජ්ජ විහාසිං.

අවෙච්චප්පසාදෙනාති අචලප්පසාදෙන. දසහි ඨානෙහීති දසහි කාරණෙහි. අධිගණ්හන්තීති අභිභවන්ති, අතික්කමිත්වා තිට්ඨන්ති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

චිත්තසංයුත්තස්ස පඨමෙ මච්ඡිකාසණ්ඩෙති එවංනාමකෙ වනසණ්ඩෙ. අයමන්තරාකථා උදපාදීති පොරාණකත්ථෙරා අතිරච්ඡානකථා හොන්ති, නිසින්නනිසින්නට්ඨානෙ පඤ්හං සමුට්ඨාපෙත්වා අජානන්තා පුච්ඡන්ති, ජානන්තා විස්සජ්ජෙන්ති, තෙන නෙසං අයං කථා උදපාදි. මිගපථකන්ති එවංනාමකං අත්තනො භොගගාමං. සො කිර අම්බාටකාරාමස්ස පිට්ඨිභාගෙ හොති. තෙනුපසඞ්කමීති “ථෙරානං පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා ඵාසුවිහාරං කත්වා දස්සාමී”ති චින්තෙත්වා උපසඞ්කමි. ගම්භීරෙ බුද්ධවචනෙති අත්ථගම්භීරෙ චෙව ධම්මගම්භීරෙ ච බුද්ධවචනෙ. පඤ්ඤාචක්ඛු කමතීති ඤාණචක්ඛු වහති පවත්තති.