සළායතනවග්ගස්ස පඨමෙ චක්ඛුන්ති ද්වෙ චක්ඛූනි – ඤාණචක්ඛු චෙව මංසචක්ඛු ච. තත්ථ ඤාණචක්ඛු පඤ්චවිධං – බුද්ධචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, සමන්තචක්ඛු, දිබ්බචක්ඛු, පඤ්ඤාචක්ඛූති. තෙසු බුද්ධචක්ඛු නාම ආසයානුසයඤාණඤ්චෙව ඉන්ද්රියපරොපරියත්තඤාණඤ්ච, යං – “බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො”ති (මහාව· 9; ම· නි· 1.283; 2.338) ආගතං. ධම්මචක්ඛු නාම හෙට්ඨිමා තයො මග්ගා තීණි ච ඵලානි, යං – “විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදී”ති (මහාව· 16; ම· නි· 2.395) ආගතං. සමන්තචක්ඛු නාම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, යං – “පාසාදමාරුය්හ සමන්තචක්ඛූ”ති (මහාව· 8; ම· නි· 1.282; 2.338) ආගතං. දිබ්බචක්ඛු නාම ආලොකඵරණෙන උප්පන්නං ඤාණං, යං – “දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙනා”ති (පාරා· 13; ම· නි· 2.341) ආගතං. පඤ්ඤාචක්ඛු නාම චතුසච්චපරිච්ඡෙදකඤාණං, යං – “චක්ඛුං උදපාදී”ති (ස· නි· 5.1081; මහාව· 15) ආගතං.

මංසචක්ඛුපි දුවිධං – සසම්භාරචක්ඛු, පසාදචක්ඛූති. තෙසු ය්වායං අක්ඛිකූපකෙ අක්ඛිපටලෙහි පරිවාරිතො මංසපිණ්ඩො, යත්ථ චතස්සො ධාතුයො වණ්ණගන්ධරසොජා සම්භවො ජීවිතං භාවො චක්ඛුපසාදො කායපසාදොති සඞ්ඛෙපතො තෙරස සම්භාරා හොන්ති. විත්ථාරතො පන චතස්සො ධාතුයො වණ්ණගන්ධරසොජා සම්භවොති ඉමෙ නව චතුසමුට්ඨානවසෙන ඡත්තිංස, ජීවිතං භාවො චක්ඛුපසාදො කායපසාදොති ඉමෙ කම්මසමුට්ඨානා තාව චත්තාරොති චත්තාරීස සම්භාරා හොන්ති. ඉදං සසම්භාරචක්ඛු නාම. යං පනෙත්ථ සෙතමණ්ඩලපරිච්ඡින්නෙන කණ්හමණ්ඩලෙන පරිවාරිතෙ දිට්ඨිමණ්ඩලෙ සන්නිවිට්ඨං රූපදස්සනසමත්ථං පසාදමත්තං, ඉදං පසාදචක්ඛු නාම. තස්ස තතො පරෙසඤ්ච සොතාදීනං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තාව.

තත්ථ යදිදං පසාදචක්ඛු, තං ගහෙත්වා භගවා – චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, අනිච්චන්තිආදිමාහ. තත්ථ – “චතූහි කාරණෙහි අනිච්චං උදයබ්බයවන්තතායා”තිආදිනා නයෙන විත්ථාරකථා හෙට්ඨා පකාසිතායෙව. සොතම්පි පසාදසොතමෙව අධිප්පෙතං, තථා ඝානජිව්හාකායා. මනොති තෙභූමකසම්මසනචාරචිත්තං. ඉති ඉදං සුත්තං ඡසු අජ්ඣත්තිකායතනෙසු තීණි ලක්ඛණානි දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං.

දුතියං ද්වෙ ලක්ඛණානි, තතියං එකලක්ඛණං දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. සෙසානි පන තෙහි සල්ලක්ඛිතානි වා එත්තකෙනෙව වා සල්ලක්ඛෙස්සන්තීති.

චතුත්ථෙ රූපගන්ධරසඵොට්ඨබ්බා චතුසමුට්ඨානා, සද්දො ද්විසමුට්ඨානො, ධම්මාති තෙභූමකධම්මාරම්මණං. ඉදම්පි බාහිරෙසු ඡසු ආයතනෙසු තිලක්ඛණං දස්සෙත්වා කථිතෙ බුජ්ඣනකානං වසෙන වුත්තං.

පඤ්චමෙ ඡට්ඨෙ ච දුතියතතියෙසු වුත්තසදිසොව නයො.

සත්තමාදීනි අතීතානාගතෙසු චක්ඛාදීසු අනිච්චලක්ඛණාදීනි සල්ලක්ඛෙත්වා පච්චුප්පන්නෙසු බලවගාහෙන කිලමන්තානං වසෙන වුත්තානි. සෙසං සබ්බත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.

යමකවග්ගස්ස පඨමදුතියෙසු අජ්ඣත්තිකානන්ති අජ්ඣත්තජ්ඣත්තවසෙන අජ්ඣත්තිකානං. සො පන නෙසං අජ්ඣත්තිකභාවො ඡන්දරාගස්ස අධිමත්තබලවතාය වෙදිතබ්බො. මනුස්සානඤ්හි අන්තොඝරං විය ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි, ඝරූපචාරං විය ඡ බාහිරායතනානි. යථා නෙසං පුත්තදාරධනධඤ්ඤපුණ්ණෙ අන්තොඝරෙ ඡන්දරාගො අධිමත්තබලවා හොති, තත්ථ කස්සචි පවිසිතුං න දෙන්ති, අප්පමත්තෙන භාජනසද්දමත්තෙනාපි “කිං එත”න්ති? වත්තාරො භවන්ති. එවමෙවං ඡසු අජ්ඣත්තිකෙසු ආයතනෙසු අධිමත්තබලවඡන්දරාගොති. ඉති ඉමාය ඡන්දරාගබලවතාය තානි “අජ්ඣත්තිකානී”ති වුත්තානි. ඝරූපචාරෙ පන නො තථා බලවා හොති, තත්ථ චරන්තෙ මනුස්සෙපි චතුප්පදානිපි න සහසා නිවාරෙන්ති. කිඤ්චාපි න නිවාරෙන්ති, අනිච්ඡන්තා පන පසුපච්ඡිමත්තම්පි ගහිතුං න දෙන්ති. ඉති නෙසං තත්ථ න අධිමත්තබලවඡන්දරාගො හොති. රූපාදීසුපි තථෙව න අධිමත්තබලවඡන්දරාගො, තස්මා තානි “බාහිරානී”ති වුත්තානි. විත්ථාරතො පන අජ්ඣත්තිකබාහිරකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තාව. සෙසං ද්වීසුපි සුත්තෙසු හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. තථා තතියචතුත්ථෙසු.

පඤ්චමෙ නිස්සටාති නික්ඛන්තා. විසඤ්ඤුත්තාති නොසංයුත්තා. විප්පමුත්තාති නො අධිමුත්තා විමරියාදීකතෙන චෙතසාති නිම්මරියාදීකතෙන චෙතසා. යඤ්හි කිලෙසජාතං වා වට්ටං වා අප්පහීනං හොති, තෙන සෙඛානං චිත්තං සමරියාදීකතං නාම. යං පහීනං, තෙන විමරියාදීකතං. ඉධ පන සබ්බසො කිලෙසානඤ්චෙව වට්ටස්ස ච පහීනත්තා විමරියාදීකතෙන කිලෙසවට්ටමරියාදං අතික්කන්තෙන චිත්තෙන විහරිංසූති අත්ථො. ඡට්ඨෙපි එසෙව නයො. ඡසුපි පනෙතෙසු සුත්තෙසු චතුසච්චමෙව කථිතන්ති වෙදිතබ්බං.

සත්තමාදීසු චතූසු වට්ටවිවට්ටමෙව කථිතං. අනුපුබ්බකථා පන නෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

සබ්බවග්ගස්ස පඨමෙ සබ්බං වො, භික්ඛවෙති සබ්බං නාම චතුබ්බිධං – සබ්බසබ්බං, ආයතනසබ්බං, සක්කායසබ්බං, පදෙසසබ්බන්ති. තත්ථ –