චතුත්ථෙ පුරත්ථිමාති පුරත්ථිමාය. එවං සබ්බත්ථ. සාමිසාපි සුඛා වෙදනාතිආදීසු සාමිසා සුඛා නාම කාමාමිසපටිසංයුත්තා වෙදනා. නිරාමිසා සුඛා නාම පඨමජ්ඣානාදිවසෙන විපස්සනාවසෙන අනුස්සතිවසෙන ච උප්පන්නා වෙදනා. සාමිසා දුක්ඛා නාම කාමාමිසෙනෙව සාමිසා වෙදනා, නිරාමිසා දුක්ඛා නාම අනුත්තරෙසු විමොක්ඛෙසු පිහං උපට්ඨාපයතො පිහපච්චයා උප්පන්නදොමනස්සවෙදනා. සාමිසා අදුක්ඛමසුඛා නාම කාමාමිසෙනෙව සාමිසා වෙදනා. නිරාමිසා අදුක්ඛමසුඛා නාම චතුත්ථජ්ඣානවසෙන උප්පන්නා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා.

පඤ්චමාදීනි චත්තාරි හෙට්ඨා කථිතනයානෙව. පුරිමානි පනෙත්ථ ද්වෙ පරිපුණ්ණපස්සද්ධිකානි, පච්ඡිමානි උපඩ්ඪපස්සද්ධිකානි. දෙසනාය බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තානි.

නවමෙ පඤ්චකඞ්ගො ථපතීති පඤ්චකඞ්ගොති තස්ස නාමං, වාසිඵරසුනිඛාදනදණ්ඩමුග්ගරකාළසුත්තනාළිසඞ්ඛාතෙහි වා පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතත්තා සො පඤ්චකඞ්ගොති පඤ්ඤාතො. ථපතීති වඩ්ඪකීජෙට්ඨකො. උදායීති පණ්ඩිතඋදායිත්ථෙරො. පරියායන්ති කාරණං. ද්වෙපානන්දාති ද්වෙපි, ආනන්ද, පරියායෙනාති කාරණෙන. එත්ථ ච කායිකචෙතසිකවසෙන ද්වෙ වෙදිතබ්බා, සුඛාදිවසෙන තිස්සොපි, ඉන්ද්රියවසෙන සුඛින්ද්රියාදිකා පඤ්ච, ද්වාරවසෙන චක්ඛුසම්ඵස්සජාදිකා ඡ, උපවිචාරවසෙන “චක්ඛුනා රූපං දිස්වා සොමනස්සඨානියං රූපං උපවිචරතී”තිආදිකා අට්ඨාරස, ඡ ගෙහසිතානි සොමනස්සානි, ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි, ඡ ගෙහසිතානි දොමනස්සානි, ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි, ඡ ගෙහසිතා උපෙක්ඛා, ඡ නෙක්ඛම්මසිතාති එවං ඡත්තිංස. තා අතීතෙ ඡත්තිංස, අනාගතෙ ඡත්තිංස, පච්චුප්පන්නෙ ඡත්තිංසාති එවං අට්ඨසතං වෙදනා වෙදිතබ්බා.

පඤ්චිමෙ ආනන්ද කාමගුණාති අයං පාටියෙක්කො අනුසන්ධි. න කෙවලඤ්හි ද්වෙ ආදිං කත්වා වෙදනා භගවතා පඤ්ඤත්තා, පරියායෙන එකාපි වෙදනා කථිතා, තං දස්සෙන්තො පඤ්චකඞ්ගස්ස ථපතිනො වාදං උපත්ථම්භෙතුං ඉමං දෙසනං ආරභි. අභික්කන්තතරන්ති සුන්දරතරං. පණීතතරන්ති අතප්පකතරං. එත්ථ ච චතුත්ථජ්ඣානතො පට්ඨාය අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, සාපි සන්තට්ඨෙන පණීතට්ඨෙන ච සුඛන්ති වුත්තා. නිරොධො අවෙදයිතසුඛවසෙන සුඛං නාම ජාතො. පඤ්චකාමගුණවසෙන හි අට්ඨසමාපත්තිවසෙන ච උප්පන්නං වෙදයිතං සුඛං නාම, නිරොධො අවෙදයිතසුඛං නාම. ඉති වෙදයිතසුඛං වා හොතු අවෙදයිතසුඛං වා, නිද්දුක්ඛභාවසඞ්ඛාතෙන සුඛට්ඨෙන එකන්තසුඛමෙව ජාතං.

යත්ථ යත්ථාති යස්මිං යස්මිං ඨානෙ. සුඛං උපලබ්භතීති වෙදයිතං සුඛං වා අවෙදයිතං සුඛං වා උපලබ්භති. තං තං තථාගතො සුඛස්මිං පඤ්ඤපෙති, තං සබ්බං තථාගතො නිද්දුක්ඛභාවං සුඛස්මිංයෙව පඤ්ඤපෙතීති ඉධ භගවා නිරොධසමාපත්තිං සීසං කත්වා නෙය්යපුග්ගලස්ස වසෙන අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. දසමං උත්තානත්ථමෙවාති.

තතියවග්ගස්ස පඨමෙ මොළියසීවකොති සීවකොති තස්ස නාමං. චූළා පනස්ස අත්ථි, තස්මා මොළියසීවකොති වුච්චති. පරිබ්බාජකොති ඡන්නපරිබ්බාජකො. පිත්තසමුට්ඨානානීති පිත්තපච්චයානි. වෙදයිතානීති වෙදනා. තත්ථ පිත්තපච්චයා තිස්සො වෙදනා උප්පජ්ජන්ති. කථං? එකච්චො හි “පිත්තං මෙ කුපිතං දුජ්ජානං ඛො පන ජීවිත”න්ති දානං දෙති, සීලං සමාදියති උපොසථකම්මං කරොති, එවමස්ස කුසලවෙදනා උප්පජ්ජති. එකච්චො “පිත්තභෙසජ්ජං කරිස්සාමී”ති පාණං හනති, අදින්නං ආදියති, මුසා භණති, දස දුස්සීල්යකම්මානි කරොති, එවමස්ස අකුසලවෙදනා උප්පජ්ජති. එකච්චො “එත්තකෙනපි මෙ භෙසජ්ජකරණෙන පිත්තං න වූපසම්මති, අලං යං හොති. තං හොතූ”ති මජ්ඣත්තො කායිකවෙදනං අධිවාසෙන්තො නිපජ්ජති, එවං අස්ස අබ්යාකතවෙදනා උප්පජ්ජති.

සාමම්පි ඛො එතන්ති තං තං පිත්තවිකාරං දිස්වා අත්තනාපි එතං වෙදිතබ්බං. සච්චසම්මතන්ති භූතසම්මතං. ලොකොපි හිස්ස සරීරෙ සබලවණ්ණතාදිපිත්තවිකාරං දිස්වා “පිත්තමස්ස කුපිත”න්ති ජානාති. තස්මාති යස්මා සාමඤ්ච විදිතං ලොකස්ස ච සච්චසම්මතං අතිධාවන්ති, තස්මා. සෙම්හසමුට්ඨානාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන සන්නිපාතිකානීති තිණ්ණම්පි පිත්තාදීනං කොපෙන සමුට්ඨිතානි. උතුපරිණාමජානීති විසභාගඋතුතො ජාතානි. ජඞ්ගලදෙසවාසීනඤ්හි අනුපදෙසෙ වසන්තානං විසභාගො උතු උප්පජ්ජති, අනුපදෙසවාසීනඤ්ච ජඞ්ගලදෙසෙති එවං මලයසමුද්දතීරාදිවසෙනාපි උතුවිසභාගතා උප්පජ්ජතියෙව. තතො ජාතාති උතුපරිණාමජාතානි නාම.

විසමපරිහාරජානීති මහාභාරවහනසුධාකොට්ටනාදිතො වා අවෙලාය චරන්තස්ස සප්පඩංසකූපපාතාදිතො වා විසමපරිහාරතො ජාතානි. ඔපක්කමිකානීති “අයං චොරො වා පාරදාරිකො වා”ති ගහෙත්වා ජණ්ණුකකප්පරමුග්ගරාදීහි නිප්පොථනඋපක්කමං පච්චයං කත්වා උප්පන්නානි. එතං බහි උපක්කමං ලභිත්වා කොචි වුත්තනයෙනෙව කුසලං කරොති, කොචි අකුසලං, කොචි අධිවාසෙන්තො නිපජ්ජති. කම්මවිපාකජානීති කෙවලං කම්මවිපාකතො, ජාතානි. තෙසුපි හි උප්පන්නෙසු වුත්තනයෙනෙව කොචි කුසලං කරොති, කොචි අකුසලං, කොචි අධිවාසෙන්තො නිපජ්ජති. එවං සබ්බවාරෙසු තිවිධාව වෙදනා හොන්ති.

තත්ථ පුරිමෙහි සත්තහි කාරණෙහි උප්පන්නා සාරීරිකා වෙදනා සක්කා පටිබාහිතුං, කම්මවිපාකජානං පන සබ්බභෙසජ්ජානිපි සබ්බපරිත්තානිපි නාලං පටිඝාතාය. ඉමස්මිං සුත්තෙ ලොකවොහාරො නාම කථිතොති.

දුතියෙ අට්ඨසතපරියායන්ති අට්ඨසතස්ස කාරණභූතං. ධම්මපරියායන්ති ධම්මකාරණං. කායිකා ච චෙතසිකා චාති එත්ථ කායිකා කාමාවචරෙයෙව ලබ්භන්ති, චෙතසිකා චතුභූමිකාපි. සුඛාතිආදීසු සුඛා වෙදනා අරූපාවචරෙ නත්ථි, සෙසාසු තීසු භූමීසු ලබ්භන්ති, දුක්ඛා කාමාවචරාව, ඉතරා චතුභූමිකා. පඤ්චකෙ සුඛින්ද්රියදුක්ඛින්ද්රියදොමනස්සින්ද්රියානි කාමාවචරානෙව, සොමනස්සින්ද්රියං තෙභූමකං, උපෙක්ඛින්ද්රියං චතුභූමකං. ඡක්කෙ පඤ්චසු ද්වාරෙසු වෙදනා කාමාවචරාව, මනොද්වාරෙ චතුභූමිකා, අට්ඨාරසකෙ ඡසු ඉට්ඨාරම්මණෙසු සොමනස්සෙන සහ උපවිචරන්තීති සොමනස්සූපවිචාරා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉති අයං දෙසනා විචාරවසෙන ආගතා, තංසම්පයුත්තානං පන සොමනස්සාදීනං වසෙන ඉධ අට්ඨාරස වෙදනා වෙදිතබ්බා.

ඡ ගෙහසිතානි සොමනස්සානීතිආදීසු “චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්යානං රූපානං ඉට්ඨානං කන්තානං මනාපානං මනොරමානං ලොකාමිසපටිසංයුත්තානං පටිලාභං වා පටිලාභතො සමනුපස්සතො පුබ්බෙ වා පටිලද්ධපුබ්බං අතීතං නිරුද්ධං විපරිණතං සමනුස්සරතො උප්පජ්ජති සොමනස්සං. යං එවරූපං සොමනස්සං, ඉදං වුච්චති ගෙහසිතං සොමනස්ස”න්ති (ම· නි· 3.306). එවං ඡසු ද්වාරෙසු වුත්තකාමගුණනිස්සිතානි සොමනස්සානි ඡ ගෙහසිතසොමනස්සානි නාම.