දුතියෙ සබ්බප්පහානායාති සබ්බස්ස පහානාය. චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතන්ති චක්ඛුසම්ඵස්සං මූලපච්චයං කත්වා උප්පන්නා සම්පටිච්ඡනසන්තීරණවොට්ඨබ්බනජවනවෙදනා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තාය පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සොතද්වාරාදිවෙදනාපච්චයාදීසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන මනොති භවඞ්ගචිත්තං. ධම්මාති ආරම්මණං. මනොවිඤ්ඤාණන්ති සහාවජ්ජනකජවනං. මනොසම්ඵස්සොති භවඞ්ගසහජාතො සම්ඵස්සො. වෙදයිතන්ති සහාවජ්ජනවෙදනාය ජවනවෙදනා. භවඞ්ගසම්පයුත්තාය පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ආවජ්ජනං භවඞ්ගතො අමොචෙත්වා මනොති සහාවජ්ජනෙන භවඞ්ගං දට්ඨබ්බං. ධම්මාති ආරම්මණං. මනොවිඤ්ඤාණන්ති ජවනවිඤ්ඤාණං. මනොසම්ඵස්සොති භවඞ්ගසහජාතො සම්ඵස්සො. වෙදයිතන්ති ජවනසහජාතා වෙදනා. සහාවජ්ජනෙන භවඞ්ගසහජාතාපි වට්ටතියෙව. යා පනෙත්ථ දෙසනා අනුසිට්ඨිආණා, අයං පණ්ණත්ති නාමාති.

තතියෙ සබ්බං අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහානායාති සබ්බං අභිජානිත්වා පරිජානිත්වා පජහනත්ථාය. අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහාතබ්බන්ති අභිජානිත්වා පරිජානිත්වා පහාතබ්බං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

චතුත්ථෙ අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහන්ති අනභිජානන්තො අපරිජානන්තො අවිරාජෙන්තො අප්පජහන්තො. එත්ථ ච අවිරාජෙන්තොති අවිගච්ඡාපෙන්තො. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ තිස්සොපි පරිඤ්ඤා කථිතා හොන්ති. “අභිජාන”න්ති හි වචනෙන ඤාතපරිඤ්ඤා කථිතා, “පරිජාන”න්ති වචනෙන තීරණපරිඤ්ඤා, “විරාජයං පජහ”න්ති ද්වීහි පහානපරිඤ්ඤාති.

පඤ්චමෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා ධම්මාති හෙට්ඨා ගහිතරූපමෙව ගහෙත්වා දස්සෙති. හෙට්ඨා වා ආපාථගතං ගහිතං, ඉධ අනාපාථගතං. ඉදං පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානං – හෙට්ඨා ආපාථගතම්පි අනාපාථගතම්පි ගහිතමෙව, ඉධ පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා. තෙ හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සහ විඤ්ඤාතබ්බත්තා “චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා”ති වුත්තා. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

ඡට්ඨෙ ගයාසීසෙති ගයාගාමස්ස හි අවිදූරෙ ගයාති එකා පොක්ඛරණීපි අත්ථි නදීපි, ගයාසීසනාමකො හත්ථිකුම්භසදිසො පිට්ඨිපාසාණොපි, යත්ථ භික්ඛුසහස්සස්සපි ඔකාසො පහොති, භගවා තත්ථ විහරති. තෙන වුත්තං “ගයාසීසෙ”ති. භික්ඛූ ආමන්තෙසීති තෙසං සප්පායධම්මදෙසනං විචිනිත්වා තං දෙසෙස්සාමීති ආමන්තෙසි.

තත්රායං අනුපුබ්බිකථා – ඉතො කිර ද්වානවුතිකප්පෙ මහින්දො නාම රාජා අහොසි. තස්ස ජෙට්ඨපුත්තො ඵුස්සො නාම. සො පූරිතපාරමී පච්ඡිමභවිකසත්තො, පරිපාකගතෙ ඤාණෙ බොධිමණ්ඩං ආරුය්හ සබ්බඤ්ඤුතං පටිවිජ්ඣි. රඤ්ඤො කනිට්ඨපුත්තො තස්ස අග්ගසාවකො අහොසි, පුරොහිතපුත්තො දුතියසාවකො. රාජා චින්තෙසි – “මය්හං ජෙට්ඨපුත්තො නික්ඛමිත්වා බුද්ධො ජාතො, කනිට්ඨපුත්තො අග්ගසාවකො, පුරොහිතපුත්තො දුතියසාවකො”ති.

සො “අම්හාකංයෙව බුද්ධො, අම්හාකං ධම්මො, අම්හාකං සඞ්ඝො”ති විහාරං කාරෙත්වා විහාරද්වාරකොට්ඨකතො යාව අත්තනො ඝරද්වාරා උභතො වෙළුභිත්තිකුටිකාහි පරික්ඛිපිත්වා මත්ථකෙ සුවණ්ණතාරකඛචිතසමොසරිතගන්ධදාමමාලාදාමවිතානං බන්ධාපෙත්වා හෙට්ඨා රජතවණ්ණං වාලුකං සන්ථරිත්වා පුප්ඵානි විකිරාපෙත්වා තෙන මග්ගෙන භගවතො ආගමනං කාරෙසි.

සත්ථා විහාරස්මිංයෙව ඨිතො චීවරං පාරුපිත්වා අන්තොසාණියාව සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන රාජගෙහං ආගච්ඡති, කතභත්තකිච්චො අන්තොසාණියාව ගච්ඡති. කොචි කටච්ඡුභික්ඛාමත්තම්පි දාතුං න ලභති. තතො නාගරා උජ්ඣායිංසු, “බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො, න ච මයං පුඤ්ඤානි කාතුං ලභාම. යථා හි චන්දිමසූරියා සබ්බෙසං ආලොකං කරොන්ති, එවං බුද්ධා නාම සබ්බෙසං හිතත්ථාය උප්පජ්ජන්ති, අයං පන රාජා සබ්බෙසං පුඤ්ඤචෙතනං අත්තනොයෙව අන්තො පවෙසෙතී”ති.