තතියෙ රූපසම්මුදිතාති රූපෙ සම්මුදිතා පමොදිතා. දුක්ඛාති දුක්ඛිතා. සුඛොති නිබ්බානසුඛෙන සුඛිතො. කෙවලාති සකලා. යාවතත්ථීති වුච්චතීති යත්තකා අත්ථීති වුච්චති. එතෙ වොති එත්ථ වො-කාරො නිපාතමත්තං. පච්චනීකමිදං හොති, සබ්බලොකෙන පස්සතන්ති යං ඉදං පස්සන්තානං පණ්ඩිතානං දස්සනං, තං සබ්බලොකෙන පච්චනීකං හොති විරුද්ධං. ලොකො හි පඤ්චක්ඛන්ධෙ නිච්චා සුඛා අත්තා සුභාති මඤ්ඤති, පණ්ඩිතා අනිච්චා දුක්ඛා අනත්තා අසුභාති. සුඛතො ආහූති සුඛන්ති කථෙන්ති. සුඛතො විදූති සුඛන්ති ජානන්ති. සබ්බමෙතං නිබ්බානමෙව සන්ධාය වුත්තං.

සම්මූළ්හෙත්ථාති එත්ථ නිබ්බානෙ සම්මූළ්හා. අවිද්දසූති බාලා. සබ්බෙපි හි ඡන්නවුතිපාසණ්ඩිනො “නිබ්බානං පාපුණිස්සාමා”ති සඤ්ඤිනො හොන්ති, තෙ පන “නිබ්බානං නාම ඉද”න්තිපි න ජානන්ති. නිවුතානන්ති කිලෙසනීවරණෙන නිවුතානං පරියොනද්ධානං. අන්ධකාරො අපස්සතන්ති අපස්සන්තානං අන්ධකාරො හොති. කිං තං එවං හොති? නිබ්බානං වා නිබ්බානදස්සනං වා අපස්සන්තානඤ්හි බාලානං නිබ්බානම්පි නිබ්බානදස්සනම්පි කාළමෙඝඅවච්ඡාදිතං විය චන්දමණ්ඩලං කටාහෙන පටිකුජ්ජිතපත්තො විය ච නිච්චකාලං තමො චෙව අන්ධකාරො ච සම්පජ්ජති.

සතඤ්ච විවටං හොති, ආලොකො පස්සතාමිවාති සතඤ්ච සප්පුරිසානං පඤ්ඤාදස්සනෙන පස්සන්තානං නිබ්බානං ආලොකො විය විවටං හොති. සන්තිකෙ න විජානන්ති, මගා ධම්මස්ස අකොවිදාති යං අත්තනො සරීරෙ කෙසෙ වා ලොමාදීසු වා අඤ්ඤතරකොට්ඨාසං පරිච්ඡින්දිත්වා අනන්තරමෙව අධිගන්තබ්බතො අත්තනො වා ඛන්ධානං නිරොධමග්ගතො සන්තිකෙ නිබ්බානං. තං එවං සන්තිකෙ සමානම්පි මග්ගභූතා ජනා මග්ගාමග්ගධම්මස්ස චතුසච්චධම්මස්ස වා අකොවිදා න ජානන්ති.

මාරධෙය්යානුපන්නෙහීති තෙභූමකවට්ටං මාරස්ස නිවාසට්ඨානං අනුපන්නෙහි. කො නු අඤ්ඤත්ර අරියෙභීති ඨපෙත්වා අරියෙ කො නු අඤ්ඤො නිබ්බානපදං ජානිතුං අරහති. සම්මදඤ්ඤාය පරිනිබ්බන්තීති අරහත්තපඤ්ඤාය සම්මා ජානිත්වා අනන්තරමෙව අනාසවා හුත්වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බන්ති. අථ වා සම්මදඤ්ඤාය අනාසවා හුත්වා අන්තෙ ඛන්ධපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායන්ති.

චතුත්ථං සුද්ධිකං කත්වා දෙසියමානෙ බුජ්ඣනකානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තං. පඤ්චමාදීනි තථා තථා බුජ්ඣන්තානං අජ්ඣාසයෙන වුත්තානි. අත්ථො පන තෙසං පාකටොයෙවාති.

නවපුරාණවග්ගස්ස පඨමෙ නවපුරාණානීති නවානි ච පුරාණානි ච. චක්ඛු, භික්ඛවෙ, පුරාණකම්මන්ති න චක්ඛු පුරාණං, කම්මමෙව පුරාණං, කම්මතො පන නිබ්බත්තත්තා පච්චයනාමෙන එවං වුත්තං. අභිසඞ්ඛතන්ති පච්චයෙහි අභිසමාගන්ත්වා කතං. අභිසඤ්චෙතයිතන්ති චෙතනාය පකප්පිතං. වෙදනියං දට්ඨබ්බන්ති වෙදනාය වත්ථූති පස්සිතබ්බං. නිරොධා විමුත්තිං ඵුසතීති ඉමස්ස තිවිධස්ස කම්මස්ස නිරොධෙන විමුත්තිං ඵුසති. අයං වුච්චතීති අයං තස්සා විමුත්තියා ආරම්මණභූතො නිරොධො කම්මනිරොධොති වුච්චති. ඉති ඉමස්මිං සුත්තෙ පුබ්බභාගවිපස්සනා කථිතා.

දුතියෙ නිබ්බානසප්පායන්ති නිබ්බානස්ස සප්පායං උපකාරපටිපදං. තතියාදීසුපි එසෙව නයො. පටිපාටියා පන චතූසුපි එතෙසු සුත්තෙසු සහ විපස්සනාය චත්තාරො මග්ගා කථිතා.

ඡට්ඨෙ අනන්තෙවාසිකන්ති අන්තො වසනකකිලෙසවිරහිතං. අනාචරියකන්ති ආචරණකකිලෙසවිරහිතං. අන්තස්ස වසන්තීති අන්තො අස්ස වසන්ති. තෙ නං සමුදාචරන්තීති තෙ එතං අධිභවන්ති අජ්ඣොත්ථරන්ති සික්ඛාපෙන්ති වා. “එවං වෙජ්ජකම්මං කරොහි, එවං දූතකම්ම”න්ති ඉති සික්ඛාපනසඞ්ඛාතෙන සමුදාචරණත්ථෙනස්ස තෙ ආචරියා නාම හොන්ති, තෙහි ආචරියෙහි සාචරියකොති වුච්චති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සත්තමං හෙට්ඨා කථිතනයමෙව.

අට්ඨමෙ යං පරියායං ආගම්මාති යං කාරණං ආගම්ම. අඤ්ඤත්රෙව සද්ධායාති විනා සද්ධාය සද්ධං අපනෙත්වා. එත්ථ ච සද්ධාති න පච්චක්ඛා සද්ධා. යො පන පරස්ස එවං කිර එවං කිරාති කථෙන්තස්ස සුත්වා උප්පන්නො සද්දහනාකාරො, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. රුචිආදීසුපි රුචාපෙත්වා ඛමාපෙත්වා අත්ථෙතන්ති ගහණාකාරො රුචි නාම, එවං කිර භවිස්සතීති අනුස්සවනං අනුස්සවො, නිසීදිත්වා එකං කාරණං චින්තෙන්තස්ස කාරණං උපට්ඨාති, එවං උපට්ඨිතස්ස අත්ථෙතන්ති ගහණං ආකාරපරිවිතක්කො නාම, කාරණවිතක්කොති අත්ථො. කාරණං චින්තෙන්තස්ස පාපිකා ලද්ධි උප්පජ්ජති, තං අත්ථෙසාති ගහණාකාරො දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති නාම. අඤ්ඤං බ්යාකරෙය්යාති ඉමානි පඤ්ච ඨානානි මුඤ්චිත්වා අරහත්තං බ්යාකරෙය්ය. ඉමස්මිං සුත්තෙ සෙඛාසෙඛානං පච්චවෙක්ඛණා කථිතා.

නවමෙ ඉන්ද්රියසම්පන්නොති පරිපුණ්ණින්ද්රියො. තත්ථ යෙන ඡ ඉන්ද්රියානි සම්මසිත්වා අරහත්තං පත්තං, සො තෙහි නිබ්බිසෙවනෙහි ඉන්ද්රියෙහි සමන්නාගතත්තා, චක්ඛාදීනි වා ඡ ඉන්ද්රියානි සම්මසන්තස්ස උප්පන්නෙහි සද්ධාදීහි ඉන්ද්රියෙහි සමන්නාගතත්තා පරිපුණ්ණින්ද්රියො නාම හොති, තං සන්ධාය භගවා චක්ඛුන්ද්රියෙ චෙතිආදිනා නයෙන දෙසනං විත්ථාරෙත්වා එත්තාවතා ඛො භික්ඛු ඉන්ද්රියසම්පන්නො හොතීති ආහ. දසමං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති.