අට්ඨමෙ විමුත්තිපරිපාචනියාති විමුත්තිං පරිපාචෙන්තීති විමුත්තිපරිපාචනියා. ධම්මාති පන්නරස ධම්මා, තෙ සද්ධින්ද්රියාදීනං විසුද්ධිකරණවසෙන වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

“අස්සද්ධෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සද්ධෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පසාදනීයෙ සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සද්ධින්ද්රියං විසුජ්ඣති. කුසීතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, ආරද්ධවීරියෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සම්මප්පධානෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි වීරියින්ද්රියං විසුජ්ඣති. මුට්ඨස්සතී පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, උපට්ඨිතස්සතී පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, සතිපට්ඨානෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සතින්ද්රියං විසුජ්ඣති. අසමාහිතෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, සමාහිතෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ඣානවිමොක්ඛෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි සමාධින්ද්රියං විසුජ්ඣති. දුප්පඤ්ඤෙ පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ඤවන්තෙ පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, ගම්භීරඤාණචරියං පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි තීහාකාරෙහි පඤ්ඤින්ද්රියං විසුජ්ඣති. ඉති ඉමෙ පඤ්ච පුග්ගලෙ පරිවජ්ජයතො, පඤ්ච පුග්ගලෙ සෙවතො භජතො පයිරුපාසතො, පඤ්ච සුත්තන්තෙ පච්චවෙක්ඛතො, ඉමෙහි පන්නරසහි ආකාරෙහි ඉමානි පඤ්චින්ද්රියානි විසුජ්ඣන්තී”ති (පටි· ම· 1.184).

අපරෙපි පන්නරස ධම්මා විමුත්තිපරිපාචනියා – සද්ධාපඤ්චමානි ඉන්ද්රියානි, අනිච්චසඤ්ඤා, අනිච්චෙ දුක්ඛසඤ්ඤා, දුක්ඛෙ අනත්තසඤ්ඤා, පහානසඤ්ඤා, විරාගසඤ්ඤාති ඉමා පඤ්ච නිබ්බෙධභාගියා සඤ්ඤා, මෙඝියත්ථෙරස්ස කථිතා කල්යාණමිත්තතාදයො පඤ්ච ධම්මාති (උදා· 31). කාය පන වෙලාය භගවතො එතදහොසීති? පච්චූසසමයෙ ලොකං වොලොකෙන්තස්ස.

අනෙකානි දෙවතාසහස්සානීති ආයස්මතා රාහුලෙන පදුමුත්තරස්ස භගවතො පාදමූලෙ පාලිතනාගරාජකාලෙ පත්ථනං පට්ඨපෙන්තෙන සද්ධිං පත්ථනං පට්ඨපිතදෙවතාසු පන කාචි භූමට්ඨකා දෙවතා, කාචි අන්තලික්ඛට්ඨකා, කාචි චාතුමහාරාජිකා, කාචි දෙවලොකෙ, කාචි බ්රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තා. ඉමස්මිං පන දිවසෙ සබ්බාපි තා එකට්ඨානෙ අන්ධවනස්මිංයෙව සන්නිපතිතා, තා සන්ධායාහ – “අනෙකානි දෙවතාසහස්සානී”ති.

ධම්මචක්ඛුන්ති ඉමස්මිං සුත්තෙ චත්තාරො ච මග්ගා චත්තාරි ච ඵලානි ධම්මචක්ඛුන්ති වෙදිතබ්බානි. තත්ථ හි කාචි දෙවතා සොතාපන්නා අහෙසුං, කාචි සකදාගාමී, අනාගාමී, ඛීණාසවා. තාසඤ්ච පන දෙවතානං එත්තකාති ගණනවසෙන පරිච්ඡෙදො නත්ථි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙව.

නවමදසමානි ඉට්ඨාරම්මණවසෙන කථියමානෙ බුජ්ඣනකානං වසෙන වුත්තානීති.

ගහපතිවග්ගස්ස පඨමෙ උග්ගොති පණීතදායකානං අග්ගඋග්ගො, සො භගවතා “එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං පණීතදායකානං යදිදං උග්ගො ගහපතී”ති එවං එතදග්ගෙ ඨපිතො. සෙසමෙතෙසු චෙව ද්වීසු, තතියෙ ච වුත්තත්ථමෙව.

චතුත්ථෙ පිණ්ඩං උලමානො පරියෙසමානො පබ්බජිතොති පිණ්ඩොලො. සො කිර පරිජිණ්ණභොගො බ්රාහ්මණො අහොසි. අථ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ලාභසක්කාරං දිස්වා පිණ්ඩත්ථාය නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතො. සො මහන්තං කපල්ලපත්තං ගහෙත්වා චරති, තෙන කපල්ලපූරං යාගුං පිවති, කපල්ලපූරෙ පූවෙ ඛාදති, කපල්ලපූරං භත්තං භුඤ්ජති. අථස්ස මහග්ඝසභාවං සත්ථු ආරොචයිංසු. සත්ථා තස්ස පත්තත්ථවිකං නානුජානි. හෙට්ඨාමඤ්චෙ පත්තං නික්කුජ්ජිත්වා ඨපෙති. සො ඨපෙන්තොපි ඝංසන්තොව පණාමෙත්වා ඨපෙති, ගණ්හන්තොපි ඝංසන්තොව ආකඩ්ඪිත්වා ගණ්හාති. තං ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ධංසනෙන පරික්ඛීණං නාළිකොදනමත්තමෙව ගණ්හනකං ජාතං. තතො සත්ථු ආරොචෙසුං, අථස්ස සත්ථා පත්තත්ථවිකං අනුජානි. ථෙරො අපරෙන සමයෙන ඉන්ද්රියභාවනං භාවෙත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. ඉති සො පිණ්ඩත්ථාය පබ්බජිතත්තා පිණ්ඩොලො, ගොත්තෙන පන භාරද්වාජොති උභයං එකතො කත්වා පිණ්ඩොලභාරද්වාජොති වුච්චති.

උපසඞ්කමීති උග්ගතුග්ගතෙහි මහාඅමච්චෙහි පරිවුතො උපසඞ්කමි. ථෙරො කිර එකදිවසං සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා කතභත්තකිච්චො නිදාඝසමයෙ සීතඨානෙ දිවාවිහාරං නිසීදිස්සාමීති ආකාසෙන ගන්ත්වා ගඞ්ගාතීරෙ උදෙනස්ස රඤ්ඤො උදපානං නාම උය්යානං අත්ථි, තත්ථ පවිසිත්වා අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි සීතෙන උදකවාතෙන බීජියමානො.

උදෙනොපි ඛො නාම රාජා සත්තාහං මහාපානං පිවිත්වා සත්තමෙ දිවසෙ උය්යානං පටිජග්ගාපෙත්වා මහාජනපරිවාරො උය්යානං ගන්ත්වා මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ අත්ථතාය සෙය්යාය නිපජ්ජි. තස්ස එකා පරිචාරිකා පාදෙ සම්බාහමානා නිසින්නා. රාජා කමෙන නිද්දං ඔක්කමි. තස්මිං නිද්දං ඔක්කන්තෙ නාටකිත්ථියො “යස්සත්ථාය මයං ගීතාදීනි පයොජෙය්යාම, සො නිද්දං උපගතො, න ච නිද්දාකාලෙ මහාසද්දං කාතුං වට්ටතී”ති අත්තනො අත්තනො තූරියානි ඨපෙත්වා උය්යානං පක්කන්තා. තා තත්ථ තත්ථ ඵලාඵලානි ඛාදමානා පුප්ඵානි පිළන්ධමානා විචරන්තියො ථෙරං දිස්වා “මා සද්දං කරිත්ථා”ති අඤ්ඤමඤ්ඤං නිවාරයමානා වන්දිත්වා නිසීදිංසු. ථෙරො “ඉස්සා පහාතබ්බා, මච්ඡෙරං විනොදෙතබ්බ”න්තිආදිනා නයෙන තාසං අනුරූපං ධම්මකථං කථෙසි.