එවං මෙ සුතන්ති සළායතනවිභඞ්ගසුත්තං. තත්ථ වෙදිතබ්බානීති සහවිපස්සනෙන මග්ගෙන ජානිතබ්බානි. මනොපවිචාරාති විතක්කවිචාරා. විතක්කුප්පාදකඤ්හි මනො ඉධ මනොති අධිප්පෙතං, මනස්ස උපවිචාරාති මනොපවිචාරා. සත්තපදාති වට්ටවිවට්ටනිස්සිතානං සත්තානං පදා. එත්ථ හි අට්ඨාරස වට්ටපදා නාම, අට්ඨාරස විවට්ටපදා නාම, තෙපි සහවිපස්සනෙන මග්ගෙනෙව වෙදිතබ්බා. යොග්ගාචරියානන්ති හත්ථියොග්ගාදිආචාරසික්ඛාපකානං, දමෙතබ්බදමකානන්ති අත්ථො. සෙසං විභඞ්ගෙයෙව ආවිභවිස්සති. අයමුද්දෙසොති ඉදං මාතිකාට්ඨපනං.

චක්ඛායතනාදීනි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතානි. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්ති කුසලාකුසලවිපාකතො ද්වෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණානි. සෙසපසාදවිඤ්ඤාණෙසුපි එසෙව නයො. ඉමානි පන දස ඨපෙත්වා සෙසං ඉධ මනොවිඤ්ඤාණං නාම.

චක්ඛුසම්ඵස්සොති චක්ඛුම්හි සම්ඵස්සො. චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තසම්ඵස්සස්සෙතං අධිවචනං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො.

චක්ඛුනා රූපං දිස්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වා. එසෙව නයො සබ්බත්ථ. සොමනස්සට්ඨානියන්ති සොමනස්සස්ස ආරම්මණවසෙන කාරණභූතං. උපවිචරතීති තත්ථ විචාරපවත්තනෙන උපවිචරති, විතක්කො තංසම්පයුත්තො චාති ඉමිනා නයෙන අට්ඨාරස විතක්කවිචාරසඞ්ඛාතා මනොපවිචාරා වෙදිතබ්බා. ඡ සොමනස්සූපවිචාරාති එත්ථ පන සොමනස්සෙන සද්ධිං උපවිචරන්තීති සොමනස්සූපවිචාරා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

ගෙහසිතානීති කාමගුණනිස්සිතානි. නෙක්ඛම්මසිතානීති විපස්සනානිස්සිතානි. ඉට්ඨානන්ති පරියෙසිතානං. කන්තානන්ති කාමිතානං. මනොරමානන්ති මනො එතෙසු රමතීති මනොරමානි, තෙසං මනොරමානං. ලොකාමිසපටිසංයුත්තානන්ති තණ්හාපටිසංයුත්තානං. අතීතන්ති පටිලද්ධං. පච්චුප්පන්නං තාව ආරබ්භ සොමනස්සං උප්පජ්ජතු, අතීතෙ කථං උප්පජ්ජතීති. අතීතෙපි – “යථාහං එතරහි ඉට්ඨාරම්මණං අනුභවාමි, එවං පුබ්බෙපි අනුභවි”න්ති අනුස්සරන්තස්ස බලවසොමනස්සං උප්පජ්ජති.

අනිච්චතන්ති අනිච්චාකාරං. විපරිණාමවිරාගනිරොධන්ති පකතිවිජහනෙන විපරිණාමං, විගච්ඡනෙන විරාගං, නිරුජ්ඣනෙන නිරොධං. සම්මපඤ්ඤායාති විපස්සනාපඤ්ඤාය. ඉදං වුච්චති නෙක්ඛම්මසිතං සොමනස්සන්ති ඉදං රඤ්ඤො විය අත්තනො සිරිසම්පත්තිං ඔලොකෙන්තස්ස විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නිසින්නස්ස සඞ්ඛාරානං භෙදං පස්සතො සඞ්ඛාරගතම්හි තික්ඛෙ සූරෙ විපස්සනාඤාණෙ වහන්තෙ උප්පන්නසොමනස්සං “නෙක්ඛම්මසිතං සොමනස්ස”න්ති වුච්චති. වුත්තම්පි චෙතං –

ඉමානීති ඉමානි ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නිසින්නස්ස උප්පන්නානි ඡ නෙක්ඛම්මසිතානි සොමනස්සානි.