එවං මෙ සුතන්ති දෙවදහසුත්තං. තත්ථ දෙවදහං නාමාති දෙවා වුච්චන්ති රාජානො, තත්ථ ච සක්යරාජූනං මඞ්ගලපොක්ඛරණී අහොසි පාසාදිකා ආරක්ඛසම්පන්නා, සා දෙවානං දහත්තා “දෙවදහ”න්ති පඤ්ඤායිත්ථ. තදුපාදාය සොපි නිගමො දෙවදහන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො. භගවා තං නිගමං නිස්සාය ලුම්බිනිවනෙ විහරති. සබ්බං තං පුබ්බෙකතහෙතූති පුබ්බෙ කතකම්මපච්චයා. ඉමිනා කම්මවෙදනඤ්ච කිරියවෙදනඤ්ච පටික්ඛිපිත්වා එකං විපාකවෙදනමෙව සම්පටිච්ඡන්තීති දස්සෙති. එවං වාදිනො, භික්ඛවෙ, නිගණ්ඨාති ඉමිනා පුබ්බෙ අනියමෙත්වා වුත්තං නියමෙත්වා දස්සෙති.

අහුවම්හෙව මයන්ති ඉදං භගවා තෙසං අජානනභාවං ජානන්තොව කෙවලං කලිසාසනං ආරොපෙතුකාමො පුච්ඡති. යෙ හි “මයං අහුවම්හා”තිපි න ජානන්ති, තෙ කථං කම්මස්ස කතභාවං වා අකතභාවං වා ජානිස්සන්ති. උත්තරිපුච්ඡායපි එසෙව නයො.

එවං සන්තෙති චූළදුක්ඛක්ඛන්ධෙ (ම· නි· 1.179-180) මහානිගණ්ඨස්ස වචනෙ සච්චෙ සන්තෙති අත්ථො, ඉධ පන එත්තකස්ස ඨානස්ස තුම්හාකං අජානනභාවෙ සන්තෙති අත්ථො. න කල්ලන්ති න යුත්තං.

ගාළ්හූපලෙපනෙනාති බහලූපලෙපනෙන, පුනප්පුනං විසරඤ්ජිතෙන, න පන ඛලියා ලිත්තෙන විය. එසනියාති එසනිසලාකාය අන්තමසො නන්තකවට්ටියාපි. එසෙය්යාති ගම්භීරං වා උත්තානං වාති වීමංසෙය්ය. අගදඞ්ගාරන්ති ඣාමහරීතකස්ස වා ආමලකස්ස වා චුණ්ණං. ඔදහෙය්යාති පක්ඛිපෙය්ය. අරොගොතිආදි මාගණ්ඩියසුත්තෙ (ම· නි· 2.213) වුත්තමෙව.

එවමෙව ඛොති එත්ථ ඉදං ඔපම්මසංසන්දනං, සල්ලෙන විද්ධස්ස හි විද්ධකාලෙ වෙදනාය පාකටකාලො විය ඉමෙසං “මයං පුබ්බෙ අහුවම්හා වා නො වා, පාපකම්මං අකරම්හා වා නො වා, එවරූපං වා පාපං කරම්හා”ති ජානනකාලො සියා. වණමුඛස්ස පරිකන්තනාදීසු චතූසු කාලෙසු වෙදනාය පාකටකාලො විය “එත්තකං වා නො දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං, එත්තකෙ වා නිජ්ජිණ්ණෙ සබ්බමෙව දුක්ඛං නිජ්ජිණ්ණං භවිස්සති, සුද්ධන්තෙ පතිට්ඨිතා නාම භවිස්සාමා”ති ජානනකාලො සියා. අපරභාගෙ ඵාසුභාවජානනකාලො විය දිට්ඨෙව ධම්මෙ අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ජානනකාලො සියා. එවමෙත්ථ එකාය උපමාය තයො අත්ථා, චතූහි උපමාහි එකො අත්ථො පරිදීපිතො.

ඉමෙ පන තතො එකම්පි න ජානන්ති, විරජ්ඣිත්වා ගතෙ සල්ලෙ අවිද්ධොව “විද්ධොසි මයා”ති පච්චත්ථිකස්ස වචනප්පමාණෙනෙව “විද්ධොස්මී”ති සඤ්ඤං උප්පාදෙත්වා දුක්ඛප්පත්තපුරිසො විය කෙවලං මහානිගණ්ඨස්ස වචනප්පමාණෙන සබ්බමෙතං සද්දහන්තා එවං සල්ලොපමාය භගවතා නිග්ගහිතා පච්චාහරිතුං අසක්කොන්තා යථා නාම දුබ්බලො සුනඛො මිගං උට්ඨාපෙත්වා සාමිකස්ස අභිමුඛං කරිත්වා අත්තනා ඔසක්කති, එවං මහානිගණ්ඨස්ස මත්ථකෙ වාදං පක්ඛිපන්තා නිගණ්ඨො, ආවුසොතිආදීමාහංසු.

අථ නෙ භගවා සාචරියකෙ නිග්ගණ්හන්තො පඤ්ච ඛො ඉමෙතිආදිමාහ. තත්රායස්මන්තානන්ති තෙසු පඤ්චසු ධම්මෙසු ආයස්මන්තානං. කා අතීතංසෙ සත්ථරි සද්ධාති අතීතංසවාදිම්හි සත්ථරි කා සද්ධා. යා අතීතවාදං සද්දහන්තානං තුම්හාකං මහානිගණ්ඨස්ස සද්ධා, සා කතමා? කිං භූතත්ථා අභූතත්ථා, භූතවිපාකා අභූතවිපාකාති පුච්ඡති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො.

සහධම්මිකන්ති සහෙතුකං සකාරණං. වාදපටිහාරන්ති පච්චාගමනකවාදං. එත්තාවතා තෙසං “අපනෙථ සද්ධං, සබ්බදුබ්බලා එසා”ති සද්ධාඡෙදකවාදං නාම දස්සෙති.

අවිජ්ජා අඤ්ඤාණාති අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණෙන. සම්මොහාති සම්මොහෙන. විපච්චෙථාති විපරීතතො සද්දහථ, විපල්ලාසග්ගාහං වා ගණ්හථාති අත්ථො.

දිට්ඨධම්මවෙදනීයන්ති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ විපාකදායකං. උපක්කමෙනාති පයොගෙන. පධානෙනාති වීරියෙන. සම්පරායවෙදනීයන්ති දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ විපාකදායකං. සුඛවෙදනීයන්ති ඉට්ඨාරම්මණවිපාකදායකං කුසලකම්මං. විපරීතං දුක්ඛවෙදනීයං. පරිපක්කවෙදනීයන්ති පරිපක්කෙ නිප්ඵන්නෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං, දිට්ඨධම්මවෙදනීයස්සෙවෙතං අධිවචනං. අපරිපක්කවෙදනීයන්ති අපරිපක්කෙ අත්තභාවෙ වෙදනීයං, සම්පරායවෙදනීයස්සෙවෙතං අධිවචනං. එවං සන්තෙපි අයමෙත්ථ විසෙසො – යං පඨමවයෙ කතං පඨමවයෙ වා මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා විපාකං දෙති, මජ්ඣිමවයෙ කතං මජ්ඣිමවයෙ වා පච්ඡිමවයෙ වා විපාකං දෙති, පච්ඡිමවයෙ කතං තත්ථෙව විපාකං දෙති, තං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං නාම. යං පන සත්තදිවසබ්භන්තරෙ විපාකං දෙති, තං පරිපක්කවෙදනීයං නාම. තං කුසලම්පි හොති අකුසලම්පි.