එවං මෙ සුතන්ති ආනෙඤ්ජසප්පායසුත්තං. තත්ථ අනිච්චාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා. කාමාති වත්ථුකාමාපි කිලෙසකාමාපි. තුච්ඡාති නිච්චසාරධුවසාරඅත්තසාරවිරහිතත්තා රිත්තා, න පන නත්ථීති ගහෙතබ්බා. න හි තුච්ඡමුට්ඨීති වුත්තෙ මුට්ඨි නාම නත්ථීති වුත්තං හොති. යස්ස පන අබ්භන්තරෙ කිඤ්චි නත්ථි, සො වුච්චති තුච්ඡො. මුසාති නාසනකා. මොසධම්මාති නස්සනසභාවා, ඛෙත්තං විය වත්ථු විය හිරඤ්ඤසුවණ්ණං විය ච න පඤ්ඤායිත්ථ, කතිපාහෙනෙව සුපිනකෙ දිට්ඨා විය නස්සන්ති න පඤ්ඤායන්ති. තෙන වුත්තං “මොසධම්මා”ති, මායාකතමෙතන්ති යථා මායාය උදකං මණීති කත්වා දස්සිතං, බදරිපණ්ණං කහාපණොති කත්වා දස්සිතං, අඤ්ඤං වා පන එවරූපං දස්සනූපචාරෙ ඨිතස්සෙව තථා පඤ්ඤායති, උපචාරාතික්කමතො පට්ඨාය පාකතිකමෙව පඤ්ඤායති. එවං කාමාපි ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන “මායාකත”න්ති වුත්තා. යථා ච මායාකාරො උදකාදීනි මණිආදීනං වසෙන දස්සෙන්තො වඤ්චෙති, එවං කාමාපි අනිච්චාදීනි නිච්චාදිසභාවං දස්සෙන්තා වඤ්චෙන්තීති වඤ්චනකට්ඨෙනපි “මායාකත”න්ති වුත්තා.

බාලලාපනන්ති මය්හං පුත්තො, මය්හං ධීතා, මය්හං හිරඤ්ඤං මය්හං සුවණ්ණන්ති එවං බාලානං ලාපනතො බාලලාපනං. දිට්ඨධම්මිකා කාමාති මානුසකා පඤ්ච කාමගුණා. සම්පරායිකාති තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා. දිට්ඨධම්මිකා. කාමසඤ්ඤාති මානුසකෙ කාමෙ ආරබ්භ උප්පන්නසඤ්ඤා. උභයමෙතං මාරධෙය්යන්ති එතෙ කාමා ච කාමසඤ්ඤා ච උභයම්පි මාරධෙය්යං. යෙහි උභයමෙතං ගහිතං, තෙසඤ්හි උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය “උභයමෙතං මාරධෙය්ය”න්ති වුත්තං.

මාරස්සෙස විසයොතිආදීසුපි යථා චොළස්ස විසයො චොළවිසයො, පණ්ඩස්ස විසයො පණ්ඩවිසයො, සංවරානං විසයො සංවරවිසයොති පවත්තනට්ඨානං විසයොති වුච්චති, එවං යෙහි එතෙ කාමා ගහිතා, තෙසං උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස විසයොති වුත්තං. පඤ්ච පන කාමගුණෙ නිවාපබීජං විය විප්පකිරන්තො මාරො ගච්ඡති. යෙහි පන තෙ ගහිතා, තෙසං උපරි මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස නිවාපොති වුත්තං. යථා ච යත්ථ හත්ථිආදයො වසං වත්තෙන්ති, සො හත්ථිගොචරො අස්සගොචරො අජගොචරොති වුච්චති, එවං යෙහි එතෙ කාමා ගහිතා, තෙසු මාරො වසං වත්තෙති. තං සන්ධාය මාරස්සෙස ගොචරොති වුත්තං.

එත්ථාති එතෙසු කාමෙසු. මානසාති චිත්තසම්භූතා. තත්ථ සියා – දුවිධෙ තාව කාමෙ ආරබ්භ අභිජ්ඣානලක්ඛණා අභිජ්ඣා, කරණුත්තරියලක්ඛණො සාරම්භො ච උප්පජ්ජතු, බ්යාපාදො කථං උප්පජ්ජතීති? මමායිතෙ වත්ථුස්මිං අච්ඡින්නෙපි සොචන්ති, අච්ඡිජ්ජන්තෙපි සොචන්ති, අච්ඡින්නසඞ්කිනොපි සොචන්ති, යො එවරූපො චිත්තස්ස ආඝාතොති එවං උප්පජ්ජති. තෙව අරියසාවකස්සාති තෙ අරියසාවකස්ස.

වකාරො ආගමසන්ධිමත්තං හොති. ඉධ මනුසික්ඛතොති ඉමස්මිං සාසනෙ සික්ඛන්තස්ස තෙ තයොපි කිලෙසා අන්තරායකරා හොන්ති. අභිභුය්ය ලොකන්ති කාමලොකං අභිභවිත්වා. අධිට්ඨාය මනසාති ඣානාරම්මණචිත්තෙන අධිට්ඨහිත්වා. අපරිත්තන්ති කාමාවචරචිත්තං පරිත්තං නාම, තස්ස පටික්ඛෙපෙන මහග්ගතං අපරිත්තං නාම. පමාණන්තිපි කාමාවචරමෙව, රූපාවචරං අරූපාවචරං අප්පමාණං. සුභාවිතන්ති පන එතං කාමාවචරාදීනං නාමං න හොති, ලොකුත්තරස්සෙවෙතං නාමං. තස්මා එතස්ස වසෙන අපරිත්තං අප්පමාණං සුභාවිතන්ති සබ්බං ලොකුත්තරමෙව වට්ටති.

තබ්බහුලවිහාරිනොති කාමපටිබාහනෙන තමෙව පටිපදං බහුලං කත්වා විහරන්තස්ස. ආයතනෙ චිත්තං පසීදතීති කාරණෙ චිත්තං පසීදති. කිං පනෙත්ථ කාරණං? අරහත්තං වා, අරහත්තස්ස විපස්සනං වා, චතුත්ථජ්ඣානං වා, චතුත්ථජ්ඣානස්ස උපචාරං වා. සම්පසාදෙ සතීති එත්ථ දුවිධො සම්පසාදො අධිමොක්ඛසම්පසාදො ච පටිලාභසම්පසාදො ච. අරහත්තස්ස හි විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා විහරතො මහාභූතාදීසු උපට්ඨහන්තෙසු යෙනිමෙ නීහාරෙන මහාභූතා උපට්ඨහන්ති, උපාදාරූපා උපට්ඨහන්ති නාමරූපා උපට්ඨහන්ති, පච්චයා සබ්බථා උපට්ඨහන්ති, ලක්ඛණාරම්මණා විපස්සනා උපට්ඨහති, අජ්ජෙව අරහත්තං ගණ්හිස්සාමීති අප්පටිලද්ධෙයෙව ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභති. තතියජ්ඣානං වා පාදකං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානත්ථාය කසිණපරිකම්මං කරොන්තස්ස නීවරණවික්ඛම්භනාදීනි සමනුපස්සතො යෙනිමෙ නීහාරෙන නීවරණා වික්ඛම්භන්ති, කිලෙසා සන්නිසීදන්ති, සති සන්තිට්ඨති, සඞ්ඛාරගතං වා විභූතං පාකටං හුත්වා දිබ්බචක්ඛුකස්ස පරලොකො විය උපට්ඨාති, චිත්තුප්පාදො ලෙපපිණ්ඩෙ ලග්ගමානො විය උපචාරෙන සමාධියති, අජ්ජෙව චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙස්සාමීති අපටිලද්ධෙයෙව ආසා සන්තිට්ඨති, අධිමොක්ඛං පටිලභති. අයං අධිමොක්ඛසම්පසාදො නාම. තස්මිං සම්පසාදෙ සති. යො පන අරහත්තං වා පටිලභති චතුත්ථජ්ඣානං වා, තස්ස චිත්තං විප්පසන්නං හොතියෙව.

ඉධ පන “ආයතනෙ චිත්තං පසීදතී”ති වචනතො අරහත්තවිපස්සනාය චෙව චතුත්ථජ්ඣානූපචාරස්ස ච පටිලාභො පටිලාභසම්පසාදොති වෙදිතබ්බො. විපස්සනා හි පඤ්ඤාය අධිමුච්චනස්ස කාරණං, උපචාරං ආනෙඤ්ජසමාපත්තියා.