එවං මෙ සුතන්ති සාමගාමසුත්තං. තත්ථ සාමගාමෙති සාමාකානං උස්සන්නත්තා එවංලද්ධනාමෙ ගාමෙ. අධුනා කාලඞ්කතොති සම්පති කාලං කතො. ද්වෙධිකජාතාති ද්වෙජ්ඣජාතා ද්වෙභාගජාතා. භණ්ඩනාදීසු භණ්ඩනං පුබ්බභාගකලහො, තං දණ්ඩාදානාදිවසෙන පණ්ණත්තිවීතික්කමවසෙන ච වද්ධිතං කලහො, “න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසී”තිආදිකං විරුද්ධවචනං විවාදො. විතුදන්තාති විතුජ්ජන්තා. සහිතං මෙති මම වචනං අත්ථසංහිතං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තව අධිචිණ්ණං චිරකාලසෙවනවසෙන පගුණං, තං මම වාදං ආගම්ම නිවත්තං. ආරොපිතො තෙ වාදොති තුය්හං උපරි මයා දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති භත්තපුටං ආදාය තං තං උපසඞ්කමිත්වා වාදප්පමොක්ඛත්ථාය උත්තරි පරියෙසමානො චර. නිබ්බෙඨෙහි වාති අථ මයා ආරොපිතවාදතො අත්තානං මොචෙහි. සචෙ පහොසීති සචෙ සක්කොසි. වධොයෙවාති මරණමෙව.

නාටපුත්තියෙසූති නාටපුත්තස්ස අන්තෙවාසිකෙසු. නිබ්බින්නරූපාති උක්කණ්ඨිතසභාවා, අභිවාදනාදීනි න කරොන්ති. විරත්තරූපාති විගතපෙමා. පටිවානරූපාති තෙසං නිපච්චකිරියතො නිවත්තසභාවා. යථා තන්ති යථා ච දුරක්ඛාතාදිසභාවෙ ධම්මවිනයෙ නිබ්බින්නවිරත්තපටිවානරූපෙහි භවිතබ්බං, තථෙව ජාතාති අත්ථො. දුරක්ඛාතෙති දුක්කථිතෙ. දුප්පවෙදිතෙති දුවිඤ්ඤාපිතෙ. අනුපසමසංවත්තනිකෙති රාගාදීනං උපසමං කාතුං අසමත්ථො. භින්නථූපෙති භින්නපතිට්ඨෙ. එත්ථ හි නාටපුත්තොව නෙසං පතිට්ඨෙන ථූපො, සො පන භින්නො මතො. තෙන වුත්තං “භින්නථූපෙ”ති. අප්පටිසරණෙති තස්සෙව අභාවෙන පටිසරණවිරහිතෙ.

නනු චායං නාටපුත්තො නාළන්දවාසිකො, සො කස්මා පාවායං කාලංකතොති. සො කිර උපාලිනා ගහපතිනා පටිවිද්ධසච්චෙන දසහි ගාථාහි භාසිතෙ බුද්ධගුණෙ සුත්වා උණ්හං ලොහිතං ඡඩ්ඩෙසි. අථ නං අඵාසුකං ගහෙත්වා පාවං අගමංසු, සො තත්ථ කාලමකාසි. කාලං කුරුමානො ච “මම ලද්ධි අනිය්යානිකා සාරරහිතා, මයං තාව නට්ඨා, අවසෙසජනො මා අපායපූරකො අහොසි. සචෙ පනාහං ‘මම සාසනං අනිය්යානික’න්ති වක්ඛාමි, න සද්දහිස්සන්ති. යංනූනාහං ද්වෙපි ජනෙ න එකනීහාරෙන උග්ගණ්හාපෙය්යං, තෙ මමච්චයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං විවදිස්සන්ති. සත්ථා තං විවාදං පටිච්ච එකං ධම්මකථං කථෙස්සති, තතො තෙ සාසනස්ස මහන්තභාවං ජාතිස්සන්තී”ති.

අථ නං එකො අන්තෙවාසිකො උපසඞ්කමිත්වා ආහ “භන්තෙ, තුම්හෙ දුබ්බලා, මය්හං ඉමස්මිං ධම්මෙ සාරං ආචික්ඛථ ආචරියප්පමාණ”න්ති. ආවුසො, ත්වං මමච්චයෙන සස්සතන්ති ගණ්හෙය්යාසීති. අපරොපි තං උපසඞ්කමි, තං උච්ඡෙදං ගණ්හාපෙසි. එවං ද්වෙපි ජනෙ එකලද්ධිකෙ අකත්වා බහූ නානානීහාරෙන උග්ගණ්හාපෙත්වා කාලමකාසි. තෙ තස්ස සරීරකිච්චං කත්වා සන්නිපතිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං පුච්ඡිංසු “කස්සාවුසො, ආචරියො සාරමාචික්ඛී”ති? එකො උට්ඨහිත්වා මය්හන්ති ආහ. කිං ආචික්ඛීති? සස්සතන්ති. අපරො තං පටිබාහිත්වා මය්හං සාරං ආචික්ඛීති ආහ. එවං සබ්බෙ “මය්හං සාරං ආචික්ඛි, අහං ජෙට්ඨකො”ති අඤ්ඤමඤ්ඤං විවාදං වඩ්ඪෙත්වා අක්කොසෙ චෙව පරිභාසෙ ච හත්ථපාදපහාරාදීනි ච පවත්තෙත්වා එකමග්ගෙන ද්වෙ අගච්ඡන්තා නානාදිසාසු පක්කමිංසු, එකච්චෙ ගිහී අහෙසුං.

භගවතො පන ධරමානකාලෙපි භික්ඛුසඞ්ඝෙ විවාදො න උප්පජ්ජි. සත්ථා හි තෙසං විවාදකාරණෙ උප්පන්නමත්තෙයෙව සයං වා ගන්ත්වා තෙ වා භික්ඛූ පක්කොසාපෙත්වා ඛන්ති මෙත්තා පටිසඞ්ඛා අවිහිංසා සාරණීයධම්මෙසු එකං කාරණං කථෙත්වා විවාදං වූපසමෙති. එවං ධරමානොපි සඞ්ඝස්ස පතිට්ඨාව අහොසි. පරිනිබ්බායමානොපි අවිවාදකාරණං කත්වාව පරිනිබ්බායි. භගවතා හි සුත්තෙ දෙසිතා චත්තාරො මහාපදෙසා (අ· නි· 4.180; දී· නි· 2.187) යාවජ්ජදිවසා භික්ඛූනං පතිට්ඨා ච අවස්සයො ච. තථා ඛන්ධකෙ දෙසිතා චත්තාරො මහාපදෙසා (මහාව· 305) සුත්තෙ වුත්තානි චත්තාරි පඤ්හබ්යාකරණානි (අ· නි· 4.42) ච. තෙනෙවාහ – “යො වො මයා, ආනන්ද, ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා”ති (දී· නි· 2.216).

අථ ඛො චුන්දො සමණුද්දෙසොති අයං ථෙරො ධම්මසෙනාපතිස්ස කනිට්ඨභාතිකො. තං භික්ඛූ අනුපසම්පන්නකාලෙ චුන්දො සමණුද්දෙසොති සමුදාචරිත්වා ථෙරකාලෙපි තථෙව සමුදාචරිංසු. තෙන වුත්තං “චුන්දො සමණුද්දෙසො”ති. උපසඞ්කමීති කස්මා උපසඞ්කමි? නාටපුත්තෙ කිර කාලංකතෙ ජම්බුදීපෙ මනුස්සා තත්ථ තත්ථ කථං පවත්තයිංසු – “නිගණ්ඨො නාටපුත්තො එකො සත්ථාති පඤ්ඤායිත්ථ, තස්ස කාලකිරියාය සාවකානං එවරූපො විවාදො ජාතො, සමණො පන ගොතමො ජම්බුදීපෙ චන්දො විය සූරියො විය ච පාකටොයෙව, කීදිසො නු ඛො සමණෙ ගොතමෙ පරිනිබ්බුතෙ සාවකානං විවාදො භවිස්සතී”ති. ථෙරො තං කථං සුත්වා චින්තෙසි – “ඉමං කථං ගහෙත්වා දසබලස්ස ආරොචෙස්සාමි, සත්ථා ච එතං අත්ථුප්පත්තිං කත්වා එකං දෙසනං කථෙස්සතී”ති. සො නික්ඛමිත්වා යෙන සාමගාමො, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි. උජුමෙව භගවතො සන්තිකං අගන්ත්වා යෙනස්ස උපජ්ඣායො ආයස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමීති අත්ථො. එවං කිරස්ස අහොසි – “උපජ්ඣායො මෙ මහාපඤ්ඤො, සො ඉමං සාසනං සත්ථු ආරොචෙස්සති, අථ සත්ථා තදනුරූපං ධම්මං දෙසෙස්සතී”ති. කථාපාභතන්ති කථාමූලං, මූලඤ්හි පාභතන්ති වුච්චති. යථාහ –