ඝොටමුඛසුත්තවණ්ණනා
එවං මෙ සුතන්ති ඝොටමුඛසුත්තං. තත්ථ ඛෙමියම්බවනෙති එවංනාමකෙ අම්බවනෙ. ධම්මිකො පරිබ්බජොති ධම්මිකා පබ්බජ්ජා. අදස්සනාති තුම්හාදිසානං වා පණ්ඩිතානං අදස්සනෙන. යො වා පනෙත්ථ ධම්මොති යො වා පන එත්ථ ධම්මො සභාවො, තස්සෙව වා අදස්සනෙන. ඉමිනා “අම්හාකං කථා අප්පමාණං, ධම්මොව පමාණ”න්ති දස්සෙති. තතො ථෙරො “නවඋපොසථාගාරෙ විය බහුනා කම්මෙන ඉධ භවිතබ්බ”න්ති චින්තෙත්වා චඞ්කමා ඔරුය්හ පණ්ණසාලං පවිසිත්වා නිසීදි. තං දස්සෙතුං එවං වුත්තෙතිආදි වුත්තං.
චත්තාරොමෙ බ්රාහ්මණාති ථෙරස්ස කිර එතදහොසි – “අයං බ්රාහ්මණො ‘ධම්මිකං පබ්බජ්ජං උපගතො සමණො වා බ්රාහ්මණො වා නත්ථී’ති වදති. ඉමස්ස චත්තාරො පුග්ගලෙ ද්වෙ ච පරිසා දස්සෙත්වා ‘චතුත්ථං පුග්ගලං කතරාය පරිසාය බහුලං පස්සසී’ති පුච්ඡිස්සාමි, ජානමානො ‘අනාගාරියපරිසාය’න්ති වක්ඛති. එවමෙතං සකමුඛෙනෙව ‘ධම්මිකො පරිබ්බජො අත්ථී’ති වදාපෙස්සාමී”ති ඉමං දෙසනං ආරභි.
තත්ථ සාරත්තරත්තාති සුට්ඨු රත්තරත්තා. සානුග්ගහා වාචා භාසිතා සකාරණා වාචා භාසිතා. වුත්තඤ්හෙතං මයා “අම්හාකං කථා අප්පමාණං, ධම්මොව පමාණ”න්ති.
කිං පන තෙති ගිහි නාම කප්පියම්පි අකප්පියම්පි වදෙය්යාති විවෙචනත්ථං පුච්ඡි. කාරාපෙසීති මාපෙසි. කාරාපෙත්වා ච පන කාලං කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො. එතස්ස කිර ජානනසිප්පෙ මාතරම්පි පිතරම්පි ඝාතෙත්වා අත්තාව ඝාතෙතබ්බොති ආගච්ඡති. එතං සිප්පං ජානන්තො ඨපෙත්වා එතං අඤ්ඤො සග්ගෙ නිබ්බත්තො නාම නත්ථි, එස පන ථෙරං උපනිස්සාය පුඤ්ඤං කත්වා තත්ථ නිබ්බත්තිත්වා ච පන “කෙනාහං කම්මෙන ඉධ නිබ්බත්තො”ති ආවජ්ජෙත්වා යථාභූතං ඤත්වා එකදිවසං ජිණ්ණාය භොජනසාලාය පටිසඞ්ඛරණත්ථං සඞ්ඝෙ සන්නිපතිතෙ මනුස්සවෙසෙන ආගන්ත්වා පුච්ඡි – “කිමත්ථං, භන්තෙ, සඞ්ඝො සන්නිපතිතො”ති? භොජනසාලාය පටිසඞ්ඛරණත්ථන්ති. කෙනෙසා කාරිතාති? ඝොටමුඛෙනාති. ඉදානි සො කුහින්ති? කාලඞ්කතොති. අත්ථි පනස්ස කොචි ඤාතකොති? අත්ථි එකා භගිනීති. පක්කොසාපෙථ නන්ති. භික්ඛූ පක්කොසාපෙසුං. සො තං උපසඞ්කමිත්වා – “අහං, තව භාතා, ඝොටමුඛො නාම ඉමං සාලං කාරෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තො, අසුකෙ ච අසුකෙ ච ඨානෙ මයා ඨපිතං ධනං අත්ථි, තං ගහෙත්වා ඉමඤ්ච භොජනසාලං කාරෙහි, දාරකෙ ච පොසෙහී”ති වත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං වන්දිත්වා වෙහාසං උප්පතිත්වා දෙවලොකමෙව අගමාසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.
පපඤ්චසූදනියා මජ්ඣිමනිකායට්ඨකථාය ඝොටමුඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
චඞ්කීසුත්තවණ්ණනා
එවං මෙ සුතන්ති චඞ්කීසුත්තං. තත්ථ දෙවවනෙ සාලවනෙති තස්මිං කිර දෙවතානං බලිකම්මං කරීයති, තෙන තං දෙවවනන්තිපි සාලවනන්තිපි වුච්චති. ඔපාසාදං අජ්ඣාවසතීති ඔපාසාදනාමකෙ බ්රාහ්මණගාමෙ වසති, අභිභවිත්වා වා ආවසති, තස්ස සාමී හුත්වා යාය මරියාදාය තත්ථ වසිතබ්බං, තාය මරියාදාය වසති. උපසග්ගවසෙන පනෙත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං වෙදිතබ්බං, තථස්ස අනුප්පයොගත්තාව සෙසපදෙසු. තත්ථ ලක්ඛණං සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බං. සත්තුස්සදන්ති සත්තෙහි උස්සදං උස්සන්නං, බහුජනං ආකිණ්ණමනුස්සං පොසාවනියහත්ථිඅස්සමොරමිගාදිඅනෙකසත්තසමාකිණ්ණඤ්චාති අත්ථො. යස්මා පන සො ගාමො බහි ආවිජ්ඣිත්වා ජාතෙන හත්ථිඅස්සාදීනං ඝාසතිණෙන චෙව ගෙහච්ඡදනතිණෙන ච සම්පන්නො, තථා දාරුකට්ඨෙහි චෙව ගෙහසම්භාරකට්ඨෙහි ච, යස්මා චස්ස අබ්භන්තරෙ වට්ටචතුරස්සාදිසණ්ඨානා බහූ පොක්ඛරණියො, ජලජකුසුමවිචිත්තානි ච බහි අනෙකානි තළාකානි වා උදකස්ස නිච්චභරිතානෙව හොන්ති, තස්මා සතිණකට්ඨොදකන්ති වුත්තං.
සහ ධඤ්ඤෙන සධඤ්ඤං, පුබ්බණ්ණාපරණ්ණාදිභෙදං බහුධඤ්ඤසන්නිචයන්ති අත්ථො. එත්තාවතා යස්මිං ගාමෙ බ්රාහ්මණො සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රාජලීලාය වසති. තස්ස සමිද්ධිසම්පත්ති දීපිතා හොති. රාජතො ලද්ධං භොග්ගං රාජභොග්ගං. කෙන දින්නන්ති චෙ, රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්නං. රාජදායන්ති රඤ්ඤො දායභූතං, දායජ්ජන්ති අත්ථො. බ්රහ්මදෙය්යන්ති සෙට්ඨදෙය්යං, ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රාජසඞ්ඛෙපෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො. අථ වා රාජභොග්ගන්ති සබ්බං ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්තෙන තිත්ථපබ්බතාදීසු සුඞ්කං ගණ්හන්තෙන සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රඤ්ඤා හුත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. තත්ථ රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්නං රාජදායන්ති. එත්ථ රඤ්ඤා දින්නත්තා රාජදායං, දායකරාජදීපනත්ථං පනස්ස “රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්න”න්ති ඉදං වුත්තං. බ්රහ්මදෙය්යන්ති සෙට්ඨදෙය්යං, යථා දින්නං න පුන ගහෙතබ්බං හොති නිස්සට්ඨපරිච්චත්තං, එවං දින්නන්ති අත්ථො.
බහූ බහූ හුත්වා සංහතාති සඞ්ඝා. එකෙකිස්සා දිසාය සඞ්ඝො තෙසං අත්ථීති සඞ්ඝී. පුබ්බෙ ගාමස්ස අන්තො අගණා බහි නික්ඛමිත්වා ගණා සම්පන්නාති ගණීභූතා. උත්තරෙනමුඛාති උත්තරදිසාභිමුඛා. ඛත්තං ආමන්තෙසීති ඛත්තා වුච්චති පුච්ඡිතපඤ්හබ්යාකරණසමත්ථො මහාමත්තො, තං ආමන්තෙසි. ආගමෙන්තූති මුහුත්තං පටිමානෙන්තු, අච්ඡන්තූති වුත්තං හොති.