එවං මෙ සුතන්ති උපාලිසුත්තං. තත්ථ නාළන්දායන්ති නාලන්දාති එවංනාමකෙ නගරෙ තං නගරං ගොචරගාමං කත්වා. පාවාරිකම්බවනෙති දුස්සපාවාරිකසෙට්ඨිනො අම්බවනෙ. තං කිර තස්ස උය්යානං අහොසි, සො භගවතො ධම්මදෙසනං සුත්වා භගවති පසන්නො තස්මිං උය්යානෙ කුටිලෙණමණ්ඩපාදිපටිමණ්ඩිතං භගවතො විහාරං කත්වා නිය්යාදෙසි, සො විහාරො ජීවකම්බවනං විය පාවාරිකම්බවනන්තෙව සඞ්ඛං ගතො. තස්මිං පාවාරිකම්බවනෙ විහරතීති අත්ථො. දීඝතපස්සීති දීඝත්තා එවංලද්ධනාමො. පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති පිණ්ඩපාතතො පටික්කන්තො. සාසනෙ විය කිං පන බාහිරායතනෙ පිණ්ඩපාතොති වොහාරො අත්ථීති, නත්ථි.

පඤ්ඤපෙතීති දස්සෙති ඨපෙති. දණ්ඩානි පඤ්ඤපෙතීති ඉදං නිගණ්ඨසමයෙන පුච්ඡන්තො ආහ. කායදණ්ඩං වචීදණ්ඩං මනොදණ්ඩන්ති එත්ථ පුරිමදණ්ඩද්වයං තෙ අචිත්තකං පය්යපෙන්ති. යථා කිර වාතෙ වායන්තෙ සාඛා චලති, උදකං චලති, න ච තත්ථ චිත්තං අත්ථි, එවං කායදණ්ඩොපි අචිත්තකොව හොති. යථා ච වාතෙ වායන්තෙ තාලපණ්ණාදීනි සද්දං කරොන්ති, උදකානි සද්දං කරොන්ති, න ච තත්ථ චිත්තං අත්ථි, එවං වචීදණ්ඩොපි අචිත්තකොව හොතීති ඉමං දණ්ඩද්වයං අචිත්තකං පඤ්ඤපෙන්ති. චිත්තං පන මනොදණ්ඩන්ති පඤ්ඤපෙන්ති. අථස්ස භගවා වචනං පතිට්ඨපෙතුකාමො “කිං පන තපස්සී”තිආදිමාහ.

තත්ථ කථාවත්ථුස්මින්ති එත්ථ කථායෙව කථාවත්ථු. කථායං පතිට්ඨපෙසීති අත්ථො. කස්මා පන භගවා එවමකාසි? පස්සති හි භගවා “අයං ඉමං කථං ආදාය ගන්ත්වා අත්තනො සත්ථු මහානිගණ්ඨස්ස ආරොචෙස්සති, තාසඤ්ච පරිසති, උපාලි ගහපති නිසින්නො, සො ඉමං කථං සුත්වා මම වාදං ආරොපෙතුං ආගමිස්සති, තස්සාහං ධම්මං දෙසෙස්සාමි, සො තික්ඛත්තුං සරණං ගමිස්සති, අථස්ස චත්තාරි සච්චානි පකාසෙස්සාමි, සො සච්චපකාසනාවසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සති, පරෙසං සඞ්ගහත්ථමෙව හි මයා පාරමියො පූරිතා”ති. ඉමමත්ථං පස්සන්තො එවමකාසි.

කම්මානි පඤ්ඤපෙසීති ඉදං නිගණ්ඨො බුද්ධසමයෙන පුච්ඡන්තො ආහ. කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මන්ති එත්ථ කායද්වාරෙ ආදානගහණමුඤ්චනචොපනපත්තා අට්ඨකාමාවචරකුසලචෙතනා ද්වාදසාකුසලචෙතනාති වීසතිචෙතනා කායකම්මං නාම. කායද්වාරෙ ආදානාදීනි අපත්වා වචීද්වාරෙ වචනභෙදං පාපයමානා උප්පන්නා තායෙව වීසතිචෙතනා වචීකම්මං නාම. උභයද්වාරෙ චොපනං අප්පත්වා මනොද්වාරෙ උප්පන්නා එකූනතිංසකුසලාකුසලචෙතනා මනොකම්මං නාම. අපිච සඞ්ඛෙපතො තිවිධං කායදුච්චරිතං කායකම්මං නාම, චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං වචීකම්මං නාම, තිවිධං මනොදුච්චරිතං මනොකම්මං නාම. ඉමස්මිඤ්ච සුත්තෙ කම්මං ධුරං, අනන්තරසුත්තෙ “චත්තාරිමානි පුණ්ණ කම්මානි මයා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතානී”ති (ම· නි· 2.81) එවමාගතෙපි චෙතනා ධුරං. යත්ථ කත්ථචි පවත්තා චෙතනා “කණ්හං කණ්හවිපාක”න්තිආදිභෙදං ලභති. නිද්දෙසවාරෙ චස්ස “සබ්යාබජ්ඣං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොතී”තිආදිනා නයෙන සා වුත්තාව. කායද්වාරෙ පවත්තා පන ඉධ කායකම්මන්ති අධිප්පෙතං, වචීද්වාරෙ පවත්තා වචීකම්මං, මනොද්වාරෙ පවත්තා මනොකම්මං. තෙන වුත්තං – “ඉමස්මිං සුත්තෙ කම්මං ධුරං, අනන්තරසුත්තෙ චෙතනා”ති. කම්මම්පි හි භගවා කම්මන්ති පඤ්ඤපෙති යථා ඉමස්මිංයෙව සුත්තෙ. චෙතනම්පි, යථාහ – “චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමි, චෙතයිත්වා කම්මං කරොතී”ති (අ· නි· 6.63). කස්මා පන චෙතනා කම්මන්ති වුත්තා? චෙතනාමූලකත්තා කම්මස්ස.

එත්ථ ච අකුසලං පත්වා කායකම්මං වචීකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති, කුසලං පත්වා මනොකම්මං. තථා හි මාතුඝාතාදීනි චත්තාරි කම්මානි කායෙනෙව උපක්කමිත්වා කායෙනෙව කරොති, නිරයෙ කප්පට්ඨිකසඞ්ඝභෙදකම්මං වචීද්වාරෙන කරොති. එවං අකුසලං පත්වා කායකම්මං වචීකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති නාම. එකා පන ඣානචෙතනා චතුරාසීතිකප්පසහස්සානි සග්ගසම්පත්තිං ආවහති, එකා මග්ගචෙතනා සබ්බාකුසලං සමුග්ඝාතෙත්වා අරහත්තං ගණ්හාපෙති. එවං කුසලං පත්වා මනොකම්මං මහන්තන්ති වදන්තො න කිලමති නාම. ඉමස්මිං පන ඨානෙ භගවා අකුසලං පත්වා මනොකම්මං මහාසාවජ්ජං වදමානො නියතමිච්ඡාදිට්ඨිං සන්ධාය වදති. තෙනෙවාහ –

“නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහාසාවජ්ජං, යථයිදං, භික්ඛවෙ, මිච්ඡාදිට්ඨි. මිච්ඡාදිට්ඨිපරමානි, භික්ඛවෙ, මහාසාවජ්ජානී”ති (අ· නි· 1.310). ඉදානි නිගණ්ඨොපි තථාගතෙන ගතමග්ගං පටිපජ්ජන්තො කිඤ්චි අත්ථනිප්ඵත්තිං අපස්සන්තොපි “කිං පනාවුසො, ගොතමා”තිආදිමාහ.

බාලකිනියාති උපාලිස්ස කිර බාලකලොණකාරගාමො නාම අත්ථි, තතො ආයං ගහෙත්වා මනුස්සා ආගතා, සො “එථ භණෙ, අම්හාකං සත්ථාරං මහානිගණ්ඨං පස්සිස්සාමා”ති තාය පරිසාය පරිවුතො තත්ථ අගමාසි. තං සන්ධාය වුත්තං “බාලකිනියා පරිසායා”ති, බාලකගාමවාසිනියාති අත්ථො. උපාලිපමුඛායාති උපාලිජෙට්ඨකාය. අපිච බාලකිනියාති බාලවතියා බාලුස්සන්නායාතිපි අත්ථො. උපාලිපමුඛායාති උපාලිගහපතියෙව තත්ථ ථොකං සප්පඤ්ඤො, සො තස්සා පමුඛො ජෙට්ඨකො. තෙනාපි වුත්තං “උපාලිපමුඛායා”ති. හන්දාති වචසායත්ථෙ නිපාතො. ඡවොති ලාමකො. ඔළාරිකස්සාති මහන්තස්ස. උපනිධායාති උපනික්ඛිපිත්වා. ඉදං වුත්තං හොති, කායදණ්ඩස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිපිත්වා “අයං නු ඛො මහන්තො, අයං මහන්තො”ති එවං ඔලොකියමානො ඡවො මනොදණ්ඩො කිං සොභති, කුතො සොභිස්සති, න සොභති, උපනික්ඛෙපමත්තම්පි නප්පහොතීති දීපෙති. සාධු සාධු, භන්තෙ, තපස්සීති දීඝතපස්සිස්ස සාධුකාරං දෙන්තො, භන්තෙති නාටපුත්තමාලපති.

න ඛො මෙතං, භන්තෙ, රුච්චතීති, භන්තෙ, එතං මය්හං න රුච්චති. මායාවීති මායාකාරො. ආවට්ටනිමායන්ති ආවට්ටෙත්වා ගහණමායං. ආවට්ටෙතීති ආවට්ටෙත්වා පරික්ඛිපිත්වා ගණ්හාති. ගච්ඡ ත්වං ගහපතීති කස්මා මහානිගණ්ඨො ගහපතිං යාවතතියං පහිණතියෙව? දීඝතපස්සී පන පටිබාහතෙව? මහානිගණ්ඨෙන හි භගවතා සද්ධිං එකං නගරං උපනිස්සාය විහරන්තෙනපි න භගවා දිට්ඨපුබ්බො. යො හි සත්ථුවාදපටිඤ්ඤො හොති, සො තං පටිඤ්ඤං අප්පහාය බුද්ධදස්සනෙ අභබ්බො. තස්මා එස බුද්ධදස්සනස්ස අලද්ධපුබ්බත්තා දසබලස්ස දස්සනසම්පත්තිඤ්ච නිය්යානිකකථාභාවඤ්ච අජානන්තො යාවතතියං පහිණතෙව. දීඝතපස්සී පන කාලෙන කාලං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තිට්ඨතිපි නිසීදතිපි පඤ්හම්පි පුච්ඡති, සො තථාගතස්ස දස්සනසම්පත්තිම්පි නිය්යානිකකථාභාවම්පි ජානාති. අථස්ස එතදහොසි – “අයං ගහපති පණ්ඩිතො, සමණස්ස ගොතමස්ස සන්තිකෙ ගන්ත්වා දස්සනෙපි පසීදෙය්ය, නිය්යානිකකථං සුත්වාපි පසීදෙය්ය. තතො න පුන අම්හාකං සන්තිකං ආගච්ඡෙය්යා”ති. තස්මා යාවතතියං පටිබාහතෙව.