එවං රූපමුඛෙන සඞ්ඛාරවත්ථුකං මඤ්ඤනං වත්වා ඉදානි යෙ සඞ්ඛාරෙ උපාදාය සත්තා පඤ්ඤපීයන්ති, තෙසු සඞ්ඛාරෙසු සත්තෙසුපි යස්මා පුථුජ්ජනො මඤ්ඤනං කරොති, තස්මා තෙ සත්තෙ නිද්දිසන්තො භූතෙ භූතතො සඤ්ජානාතීතිආදිමාහ.

තත්ථායං භූතසද්දො පඤ්චක්ඛන්ධඅමනුස්සධාතුවිජ්ජමානඛීණාසවසත්තරුක්ඛාදීසු දිස්සති.

“භූතමිදන්ති, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා”තිආදීසු (ම· නි· 1.401) හි අයං පඤ්චක්ඛන්ධෙසු දිස්සති.

“යානීධ භූතානි සමාගතානී”ති (සු· නි· 224) එත්ථ අමනුස්සෙසු.

“චත්තාරො ඛො, භික්ඛු, මහාභූතා හෙතූ”ති (ම· නි· 3.86) එත්ථ ධාතූසු.

“භූතස්මිං පාචිත්තිය”න්තිආදීසු (පාචි· 69) විජ්ජමානෙ.

“යො ච කාලඝසො භූතො”ති (ජා· 1.10.190) එත්ථ ඛීණාසවෙ.

“සබ්බෙව නික්ඛිපිස්සන්ති භූතා ලොකෙ සමුස්සය”න්ති (දී· නි· 2.220) එත්ථ සත්තෙසු.

“භූතගාමපාතබ්යතායා”ති (පාචි· 90) එත්ථ රුක්ඛාදීසු. ඉධ පනායං සත්තෙසු වත්තති, නො ච ඛො අවිසෙසෙන. චාතුමහාරාජිකානං හි හෙට්ඨා සත්තා ඉධ භූතාති අධිප්පෙතා.

තත්ථ භූතෙ භූතතො සඤ්ජානාතීතිආදි වුත්තනයමෙව. භූතෙ මඤ්ඤතීතිආදීසු පන තිස්සොපි මඤ්ඤනා යොජෙතබ්බා. කථං? අයඤ්හි “සො පස්සති ගහපතිං වා ගහපතිපුත්තං වා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතං සමඞ්ගිභූත”න්ති (අ· නි· 7.50) වුත්තනයෙන භූතෙ සුභා සුඛිතාති ගහෙත්වා රජ්ජති, දිස්වාපි නෙ රජ්ජති, සුත්වාපි, ඝායිත්වාපි, සායිත්වාපි, ඵුසිත්වාපි, ඤත්වාපි. එවං භූතෙ තණ්හාමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති. “අහො වතාහං ඛත්තියමහාසාලානං වා සහබ්යතං උපපජ්ජෙය්ය”න්තිආදිනා (දී· නි· 3.337) වා පන නයෙන අප්පටිලද්ධස්ස පටිලාභාය චිත්තං පණිදහති, එවම්පි භූතෙ තණ්හාමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති. අත්තනො පන භූතානඤ්ච සම්පත්තිවිපත්තිං නිස්සාය අත්තානං වා සෙය්යං දහති. භූතෙසු ච යංකිඤ්චි භූතං හීනං අත්තානං වා හීනං, යංකිඤ්චි භූතං සෙය්යං. අත්තානං වා භූතෙන, භූතං වා අත්තනා සදිසං දහති. යථාහ “ඉධෙකච්චො ජාතියා වා…පෙ… අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා පුබ්බකාලං පරෙහි සදිසං අත්තානං දහති. අපරකාලං අත්තානං සෙය්යං දහති. පරෙ හීනෙ දහති, යො එවරූපො මානො …පෙ… අයං වුච්චති මානාතිමානො”ති (විභ· 876-880). එවං භූතෙ මානමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති.

භූතෙ පන “නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා”ති වා “සබ්බෙ සත්තා සබ්බෙ පාණා සබ්බෙ භූතා සබ්බෙ ජීවා අවසා අබලා අවීරියා නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතා ඡස්වෙවාභිජාතීසු සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්තී”ති (දී· නි· 1.168) වා මඤ්ඤමානො දිට්ඨිමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති. එවං භූතෙ තීහි මඤ්ඤනාහි මඤ්ඤති.

කථං භූතෙසු මඤ්ඤති? තෙසු තෙසු භූතෙසු අත්තනො උපපත්තිං වා සුඛුප්පත්තිං වා ආකඞ්ඛති. එවං තාව තණ්හාමඤ්ඤනාය භූතෙසු මඤ්ඤති. භූතෙසු වා උපපත්තිං ආකඞ්ඛමානො දානං දෙති, සීලං සමාදියති, උපොසථකම්මං කරොති. එවම්පි භූතෙසු තණ්හාමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති. භූතෙ පන සමූහග්ගාහෙන ගහෙත්වා තත්ථ එකච්චෙ භූතෙ සෙය්යතො දහති, එකච්චෙ සදිසතො වා හීනතො වාති. එවං භූතෙසු මානමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති.

තථා එකච්චෙ භූතෙ නිච්චා ධුවාති මඤ්ඤති. එකච්චෙ අනිච්චා අධුවාති, අහම්පි භූතෙසු අඤ්ඤතරොස්මීති වා මඤ්ඤති. එවං භූතෙසු දිට්ඨිමඤ්ඤනාය මඤ්ඤති.

භූතතො මඤ්ඤතීති එත්ථ පන සඋපකරණස්ස අත්තනො වා පරස්ස වා යතො කුතොචි භූතතො උප්පත්තිං මඤ්ඤමානො භූතතො මඤ්ඤතීති වෙදිතබ්බො, අයමස්ස දිට්ඨිමඤ්ඤනා. තස්මිංයෙව පනස්ස දිට්ඨිමඤ්ඤනාය මඤ්ඤිතෙ වත්ථුස්මිං සිනෙහං මානඤ්ච උප්පාදයතො තණ්හාමානමඤ්ඤනාපි වෙදිතබ්බා. භූතෙ මෙති මඤ්ඤතීති එත්ථ පන එකා තණ්හාමඤ්ඤනාව ලබ්භති. සා චායං “මම පුත්තා, මම ධීතා, මම අජෙළකා, කුක්කුටසූකරා, හත්ථිගවස්සවළවා”ති එවමාදිනා නයෙන මමායතො පවත්තතීති වෙදිතබ්බා.

භූතෙ අභිනන්දතීති එතං වුත්තනයමෙව. අපරිඤ්ඤාතං තස්සාති එත්ථ පන යෙ සඞ්ඛාරෙ උපාදාය භූතානං පඤ්ඤත්ති, තෙසං අපරිඤ්ඤාතත්තා භූතා අපරිඤ්ඤාතා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. යොජනා පන වුත්තනයෙනෙව කාතබ්බා.