4. ලතාවිමානවණ්ණනා
ලතා ච සජ්ජා පවරා ච දෙවතාති ලතාවිමානං. තස්ස කා උප්පත්ති? භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ. තෙන ච සමයෙන සාවත්ථිවාසිනො අඤ්ඤතරස්ස උපාසකස්ස ධීතා ලතා නාම පණ්ඩිතා බ්යත්තා මෙධාවිනී පතිකුලං ගතා භත්තු සස්සුසසුරානඤ්ච මනාපචාරිනී පියවාදිනී පරිජනස්ස සඞ්ගහකුසලා ගෙහෙ කුටුම්බභාරස්ස නිත්ථරණසමත්ථා අක්කොධනා සීලාචාරසම්පන්නා දානසංවිභාගරතා අඛණ්ඩපඤ්චසීලා උපොසථරක්ඛණෙ ච අප්පමත්තා අහොසි. සා අපරභාගෙ කාලං කත්වා වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති ලතාත්වෙව නාමෙන. අඤ්ඤාපි තස්සා සජ්ජා, පවරා, අච්චිමතී, සුතාති චතස්සො භගිනියො අහෙසුං. තා පඤ්චපි සක්කෙන දෙවරාජෙන ආනෙත්වා නාටකිත්ථිභාවෙන පරිචාරිකට්ඨානෙ ඨපිතා. ලතා පනස්ස නච්චගීතාදීසු ඡෙකතාය ඉට්ඨතරා අහොසි.
තාසං එකතො සමාගන්ත්වා සුඛනිසජ්ජාය නිසින්නානං සඞ්ගීතනෙපුඤ්ඤං පටිච්ච විවාදො උප්පන්නො. තා සබ්බාපි වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පුච්ඡිංසු “තාත, කතමා අම්හාකං නච්චාදීසු කුසලා”ති? සො එවමාහ “ගච්ඡථ ධීතරො අනොතත්තදහතීරෙ දෙවසමාගමෙ සඞ්ගීතං පවත්තෙථ, තත්ථ වො විසෙසො පාකටො භවිස්සතී”ති. තා තථා අකංසු. තත්ථ දෙවපුත්තා ලතාය නච්චමානාය අත්තනො සභාවෙන ඨාතුං නාසක්ඛිංසු, සඤ්ජාතපහාසා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා නිරන්තරං සාධුකාරං දෙන්තා උක්කුට්ඨිසද්දෙ චෙලුක්ඛෙපෙ ච පවත්තෙන්තා හිමවන්තං කම්පයමානා විය මහන්තං කොලාහලමකංසු. ඉතරාසු පන නච්චන්තීසු සිසිරකාලෙ කොකිලා විය තුණ්හීභූතා නිසීදිංසු. එවං තත්ථ සඞ්ගීතෙ ලතාය විසෙසො පාකටො අහොසි.
අථ තාසං දෙවධීතානං සුතාය දෙවධීතාය එතදහොසි “කිං නු ඛො කම්මං කත්වා අයං ලතා අම්හෙ අභිභුය්ය තිට්ඨති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච, යංනූනාහං ලතාය කතකම්මං පුච්ඡෙය්ය”න්ති. සා තං පුච්ඡි. ඉතරාපි තස්සා එතමත්ථං විස්සජ්ජෙසි. තයිදං සබ්බං වෙස්සවණමහාරාජා දෙවචාරිකවසෙන උපගතස්ස ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානස්ස ආචික්ඛි. ථෙරො තමත්ථං පුච්ඡාය මූලකාරණතො පට්ඨාය භගවතො ආරොචෙන්තො –
“ලතා ච සජ්ජා පවරා ච දෙවතා, අච්චිමතී රාජවරස්ස සිරීමතො;
සුතා ච රඤ්ඤො වෙස්සවණස්ස ධීතා, රාජීමතී ධම්මගුණෙහි සොභථ.
“පඤ්චෙත්ථ නාරියො ආගමංසු න්හායිතුං, සීතොදකං උප්පලිනිං සිවං නදිං;
තා තත්ථ න්හායිත්වා රමෙත්වා දෙවතා, නච්චිත්වා ගායිත්වා සුතා ලතං බ්රවි.
“පුච්ඡාමි තං උප්පලමාලධාරිනි, ආවෙළිනි කඤ්චනසන්නිභත්තචෙ;
තිමිරතම්බක්ඛි නභෙව සොභනෙ, දීඝායුකී කෙන කතො යසො තව.
“කෙනාසි භද්දෙ පතිනො පියතරා, විසිට්ඨකල්යාණිතරස්සු රූපතො;
පදක්ඛිණා නච්චනගීතවාදිතෙ, ආචික්ඛ නො ත්වං නරනාරිපුච්ඡිතා”ති. –
සුතාය පුච්ඡා.
“අහං මනුස්සෙසු මනුස්සභූතා, උළාරභොගෙ කුලෙ සුණිසා අහොසිං;
අක්කොධනා භත්තු වසානුවත්තිනී, උපොසථෙ අප්පමත්තා අහොසිං.
“මනුස්සභූතා දහරා අපාපිකා, පසන්නචිත්තා පතිමාභිරාධයිං;
සදෙවරං සස්සසුරං සදාසකං, අභිරාධයිං තම්හි කතො යසො මම.
“සාහං තෙන කුසලෙන කම්මුනා, චතුබ්භි ඨානෙහි විසෙසමජ්ඣගා;
ආයුඤ්ච වණ්ණඤ්ච සුඛං බලඤ්ච, ඛිඩ්ඩාරතිං පච්චනුභොමනප්පකං.