නවමෙ උපසෙනස්සාති එත්ථ උපසෙනොති තස්ස ථෙරස්ස නාමං, වඞ්ගන්තබ්රාහ්මණස්ස පන පුත්තත්තා “වඞ්ගන්තපුත්තො”ති ච නං වොහරන්ති.

අයඤ්හි ථෙරො ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස කනිට්ඨභාතා, සාසනෙ පබ්බජිත්වා අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ උපසම්පදාය ද්විවස්සො උපජ්ඣායො හුත්වා එකං භික්ඛුං උපසම්පාදෙත්වා තෙන සද්ධිං භගවතො උපට්ඨානං ගතො, තස්ස භික්ඛුනො භගවතා තස්ස සද්ධිවිහාරිකභාවං පුච්ඡිත්වා ඛන්ධකෙ ආගතනයෙන “අතිලහුං ඛො ත්වං, මොඝපුරිස, ආවත්තො බාහුල්ලාය, යදිදං ගණබන්ධිය”න්ති (මහාව· 75) විගරහිතො පතොදාභිතුන්නො විය ආජානීයො සංවිග්ගමානසො “යදිපාහං ඉදානි පරිසං නිස්සාය භගවතා විගරහිතො, පරිසංයෙව පන නිස්සාය පාසංසියො භවෙය්ය”න්ති උස්සාහජාතො සබ්බෙ ධුතධම්මෙ සමාදාය වත්තමානො විපස්සනං ආරභිත්වා න චිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො පටිසම්භිදාප්පත්තො මහාඛීණාසවො හුත්වා අත්තනො නිස්සිතකෙ ධුතඞ්ගධරෙ එව කත්වා තෙහි සද්ධිං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා සන්ථතසික්ඛාපදෙ (පාරා· 565 ආදයො) ආගතනයෙන “පාසාදිකා ඛො ත්යායං, උපසෙන, පරිසා”ති පරිසවසෙන භගවතො සන්තිකා ලද්ධපසංසො “එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං සමන්තපාසාදිකානං යදිදං උපසෙනො වඞ්ගන්තපුත්තො”ති (අ· නි· 1.213) එතදග්ගෙ ඨපිතො අසීතියා මහාසාවකෙසු අබ්භන්තරො.

සො එකදිවසං පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො අන්තෙවාසිකෙසු අත්තනො අත්තනො දිවාට්ඨානං ගතෙසු උදකකුම්භතො උදකං ගහෙත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ගත්තානි සීතිං කත්වා චම්මක්ඛණ්ඩං අත්ථරිත්වා දිවාට්ඨානෙ දිවාවිහාරං නිසින්නො අත්තනො ගුණෙ ආවජ්ජෙසි. තස්ස තෙ අනෙකසතා අනෙකසහස්සා පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං උපට්ඨහිංසු. සො “මය්හං තාව සාවකස්ස සතො ඉමෙ එවරූපා ගුණා, කීදිසා නු ඛො මය්හං සත්ථු ගුණා”ති භගවතො ගුණාභිමුඛං මනසිකාරං පෙසෙසි. තෙ තස්ස ඤාණබලානුරූපං අනෙකකොටිසහස්සා උපට්ඨහිංසු. සො “එවංසීලො මෙ සත්ථා එවංධම්මො එවංපඤ්ඤො එවංවිමුත්තී”තිආදිනා ච “ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො”තිආදිනා ච ආවිභාවානුරූපං සත්ථු ගුණෙ අනුස්සරිත්වා , තතො “ස්වාක්ඛාතො”තිආදිනා ධම්මස්ස, “සුප්පටිපන්නො”තිආදිනා අරියසඞ්ඝස්ස ච ගුණෙ අනුස්සරි. එවං මහාථෙරො අනෙකාකාරවොකාරං රතනත්තයගුණෙසු ආවිභූතෙසු අත්තමනො පමුදිතො උළාරපීතිසොමනස්සං පටිසංවෙදෙන්තො නිසීදි. තමත්ථං දස්සෙතුං “ආයස්මතො උපසෙනස්ස වඞ්ගන්තපුත්තස්ස රහොගතස්සා”තිආදි වුත්තං.

තත්ථ රහොගතස්සාති රහසි ගතස්ස. පටිසල්ලීනස්සාති එකීභූතස්ස. එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදීති එවං ඉදානි වුච්චමානාකාරො චිත්තස්ස විතක්කො උප්පජ්ජි. ලාභා වත මෙති යෙ ඉමෙ මනුස්සත්තබුද්ධුප්පාදසද්ධාසමධිගමාදයො, අහො වත මෙ එතෙ ලාභා. සුලද්ධං වත මෙති යඤ්චිදං මයා භගවතො සාසනෙ පබ්බජ්ජූපසම්පදාරතනත්තයපයිරුපාසනාදි පටිලද්ධං, තං මෙ අහො වත සුට්ඨු ලද්ධං. තත්ථ කාරණමාහ “සත්ථා ච මෙ”තිආදිනා.

තත්ථ දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි යථාරහං සත්තෙ අනුසාසතීති සත්ථා. භාග්යවන්තතාදීහි කාරණෙහි භගවා. ආරකත්තා කිලෙසෙහි, කිලෙසාරීනං හතත්තා, සංසාරචක්කස්ස වා අරානං හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවා අරහං . සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධොති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි· 1.123 ආදයො) බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසතො ගහෙතබ්බො.

ස්වාක්ඛාතෙති සුට්ඨු අක්ඛාතෙ, එකන්තනිය්යානිකං කත්වා භාසිතෙ. ධම්මවිනයෙති පාවචනෙ. තඤ්හි යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානානං සංසාරදුක්ඛපාතතො ධාරණෙන, රාගාදිකිලෙසෙ විනයනෙන ච ධම්මවිනයොති වුච්චති. සබ්රහ්මචාරිනොති සෙට්ඨට්ඨෙන බ්රහ්මසඞ්ඛාතං භගවතො සාසනං අරියමග්ගං සහ චරන්ති පටිපජ්ජන්තීති සබ්රහ්මචාරිනො. සීලවන්තොති මග්ගඵලසීලවසෙන සීලවන්තො. කල්යාණධම්මාති සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනාදයො කල්යාණා සුන්දරා ධම්මා එතෙසං අත්ථීති කල්යාණධම්මා. එතෙන සඞ්ඝස්ස සුප්පටිපත්තිං දස්සෙති. සීලෙසු චම්හි පරිපූරකාරීති “අහම්පි පබ්බජිත්වා න තිරච්ඡානකථාකථිකො කායදළ්හිබහුලො හුත්වා විහාසිං, අථ ඛො පාතිමොක්ඛසංවරාදිං චතුබ්බිධම්පි සීලං අඛණ්ඩං අඡිද්දං අසබලං අකම්මාසං භුජිස්සං විඤ්ඤුප්පසත්ථං අපරාමට්ඨං කත්වා පරිපූරෙන්තො අරියමග්ගංයෙව පාපෙසි”න්ති වදති. එතෙන හෙට්ඨිමඵලද්වයසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති. සොතාපන්නසකදාගාමිනො හි සීලෙසු පරිපූරකාරිනො. සුසමාහිතො චම්හි එකග්ගචිත්තොති උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා සබ්බථාපි සමාහිතො ච අම්හි අවික්ඛිත්තචිත්තො. ඉමිනා සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිතාවචනෙන තතියඵලසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති. අනාගාමිනො හි සමාධිස්මිං පරිපූරකාරිනො. අරහා චම්හි ඛීණාසවොති කාමාසවාදීනං සබ්බසො ඛීණත්තා ඛීණාසවො, තතො එව පරික්ඛීණභවසංයොජනො සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්යතාය අරහා චම්හි. එතෙන අත්තනො කතකරණීයතං දස්සෙති. මහිද්ධිකො චම්හි මහානුභාවොති අධිට්ඨානවිකුබ්බනාදිඉද්ධීසු මහතා වසීභාවෙන සමන්නාගතත්තා මහිද්ධිකො උළාරස්ස පුඤ්ඤානුභාවස්ස ගුණානුභාවස්ස ච සම්පත්තියා මහානුභාවො ච අස්මි. එතෙන ලොකියාභිඤ්ඤානවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තියොගමත්තනො දීපෙති. අභිඤ්ඤාසු වසීභාවෙන හි අරියා යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙන මහිද්ධිකා, පුබ්බූපනිස්සයසම්පත්තියා නානාවිහාරසමාපත්තීහි ච විසොධිතසන්තානත්තා මහානුභාවා ච හොන්තීති.