සත්තමෙ සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නො හොති අඤ්ඤතරං සමාධිං සමාපජ්ජිත්වාති එත්ථ කෙචි තාව ආහු “අරහත්තඵලසමාධි ඉධ ‘අඤ්ඤතරො සමාධී’ති අධිප්පෙතො”ති. තඤ්හි සො ආයස්මා බහුලං සමාපජ්ජති දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථං, පහොති ච සත්තාහම්පි ඵලසමාපත්තියා වීතිනාමෙතුං. තථා හි භගවතා –

“අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛාමි විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි…පෙ… විහරාමි. කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙ ආකඞ්ඛති විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… විහරතී”ති (සං· නි· 2.152) –

පොරාණා පනාහු – අඤ්ඤතරං සමාධිං සමාපජ්ජිත්වාති නිරොධසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා. කථං පන නිරොධසමාපත්ති සමාධීති වුත්තා? සමාධානට්ඨෙන. කො පනායං සමාධානට්ඨො? සම්මදෙව ආධාතබ්බතා. යා හි එසා පච්චනීකධම්මෙහි අකම්පනීයා බලප්පත්තියා සමථබලං විපස්සනාබලන්ති ඉමෙහි ද්වීහි බලෙහි, අනිච්චදුක්ඛානත්තනිබ්බිදාවිරාගනිරොධපටිනිස්සග්ගවිවට්ටානුපස්සනා චත්තාරි මග්ගඤාණානි චත්තාරි ච ඵලඤාණානීති ඉමෙසං සොළසන්නං ඤාණානං වසෙන සොළසහි ඤාණචරියාහි, පඨමජ්ඣානසමාධිආදයො අට්ඨ සමාධී එකජ්ඣං කත්වා ගහිතො තෙසං උපචාරසමාධි චාති ඉමෙසං නවන්නං සමාධීනං වසෙන නවහි සමාධිචරියාහි කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො චිත්තසඞ්ඛාරොති ඉමෙසං තිණ්ණං සඞ්ඛාරානං තත්ථ තත්ථ පටිප්පස්සද්ධියා තථා විහරිතුකාමෙන යථාවුත්තෙසු ඨානෙසු වසීභාවප්පත්තෙන අරහතා අනාගාමිනා වා යථාධිප්පෙතං කාලං චිත්තචෙතසිකසන්තානස්ස සම්මදෙව අප්පවත්ති ආධාතබ්බා, තස්සා තථා සමාධාතබ්බතා ඉධ සමාධානට්ඨො, තෙනායං විහාරො සමාධීති වුත්තො, න අවික්ඛෙපට්ඨෙන. එතෙනස්ස සමාපත්තිඅත්ථොපි වුත්තොති වෙදිතබ්බො. ඉමඤ්හි නිරොධසමාපත්තිං සන්ධාය පටිසම්භිදාමග්ගෙ –

“කථං ද්වීහි බලෙහි සමන්නාගතත්තා තිණ්ණං සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා සොළසහි ඤාණචරියාහි නවහි සමාධිචරියාහි වසීභාවතාය සඤ්ඤානිරොධසමාපත්තියා ඤාණ”න්ති (පටි· ම· 1.83) –

වුට්ඨාසීති අරහත්තඵලචිත්තුප්පත්තියා වුට්ඨාසි. නිරොධං සමාපන්නො හි අරහා චෙ අරහත්තඵලස්ස, අනාගාමී චෙ අනාගාමිඵලස්ස උප්පාදෙන වුට්ඨිතො නාම හොති.

තෙන ඛො පන සමයෙන සක්කො දෙවානමින්දො ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස පිණ්ඩපාතං දාතුකාමො හොතීති කථං තස්ස දාතුකාමතා ජාතා? යානි “තානි පඤ්චමත්තානි දෙවතාසතානී”ති වුත්තානි, තා සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා කකුටපාදිනියො පුබ්බෙ “අය්යො මහාකස්සපො රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසති, ගච්ඡථ ථෙරස්ස දානං දෙථා”ති සක්කෙන පෙසිතා උපගන්ත්වා දිබ්බාහාරං දාතුකාමා ඨිතා ථෙරෙන පටික්ඛිත්තා දෙවලොකමෙව ගතා. ඉදානි පුරිමප්පටික්ඛෙපං චින්තෙත්වා “කදාචි ගණ්හෙය්යා”ති සමාපත්තිතො වුට්ඨිතස්ස ථෙරස්ස දානං දාතුකාමා සක්කස්ස අනාරොචෙත්වා සයමෙව ආගන්ත්වා දිබ්බභොජනානි උපනෙන්තියො පුරිමනයෙනෙව ථෙරෙන පටික්ඛිත්තා දෙවලොකං ගන්ත්වා සක්කෙන “කහං ගතත්ථා”ති පුට්ඨා තමත්ථං ආරොචෙත්වා “දින්නො වො ථෙරස්ස පිණ්ඩපාතො”ති සක්කෙන වුත්තෙ “ගණ්හිතුං න ඉච්ඡතී”ති. “කිං කථෙසී”ති? “‘දුග්ගතානං සඞ්ගහං කරිස්සාමී’ති ආහ, දෙවා”ති. “තුම්හෙ කෙනාකාරෙන ගතා”ති? “ඉමිනාව, දෙවා”ති. සක්කො “තුම්හාදිසියො ථෙරස්ස පිණ්ඩපාතං කිං දස්සන්තී”ති? සයං දාතුකාමො, ජරාජිණ්ණො ඛණ්ඩදන්තො පලිතකෙසො ඔභග්ගසරීරො මහල්ලකො තන්තවායො හුත්වා, සුජම්පි අසුරධීතරං තථාරූපිමෙව මහල්ලිකං කත්වා, එකං පෙසකාරවීථිං මාපෙත්වා තන්තං පසාරෙන්තො අච්ඡි, සුජා තසරං පූරෙති. තෙන වුත්තං – “තෙන ඛො පන සමයෙන සක්කො දෙවානමින්දො…පෙ… තසරං පූරෙතී”ති.

තත්ථ තන්තං විනාතීති පසාරිතතන්තං විනන්තො විය හොති. තසරං පූරෙතීති තසරවට්ටිං වඩ්ඪෙන්තී විය. යෙන සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමීති ථෙරො නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය “දුග්ගතජනසඞ්ගහං කරිස්සාමී”ති නගරාභිමුඛො ගච්ඡන්තො බහිනගරෙ සක්කෙන මාපිතං පෙසකාරවීථිං පටිපජ්ජිත්වා ඔලොකෙන්තො අද්දස ඔලුග්ගවිලුග්ගජිණ්ණසාලං තත්ථ ච තෙ ජායම්පතිකෙ යථාවුත්තරූපෙ තන්තවායකම්මං කරොන්තෙ දිස්වා චින්තෙසි – “ඉමෙ මහල්ලකකාලෙපි කම්මං කරොන්ති. ඉමස්මිං නගරෙ ඉමෙහි දුග්ගතතරා නත්ථි මඤ්ඤෙ. ඉමෙහි දින්නං සාකමත්තම්පි ගහෙත්වා ඉමෙසං සඞ්ගහං කරිස්සාමී”ති. සො තෙසං ගෙහාභිමුඛො අගමාසි. සක්කො තං ආගච්ඡන්තං දිස්වා සුජං ආහ – “භද්දෙ, මය්හං අය්යො ඉතො ආගච්ඡති, තං ත්වං අපස්සන්තී විය තුණ්හී හුත්වා නිසීද. ඛණෙනෙව වඤ්චෙත්වා පිණ්ඩපාතං දස්සාමා”ති ථෙරො ගන්ත්වා ගෙහද්වාරෙ අට්ඨාසි. තෙපි අපස්සන්තා විය අත්තනො කම්මමෙව කරොන්තා ථොකං ආගමයිංසු. අථ සක්කො “ගෙහද්වාරෙ ඨිතො එකො ථෙරො විය ඛායති, උපධාරෙහි තාවා”ති ආහ. “තුම්හෙ ගන්ත්වා උපධාරෙථ, සාමී”ති. සො ගෙහා නික්ඛමිත්වා ථෙරං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා උභොහි හත්ථෙහි ජණ්ණුකානි ඔලුම්බිත්වා නිත්ථුනන්තො උට්ඨාය “කතරත්ථෙරො නු ඛො අය්යො”ති ථොකං ඔසක්කිත්වා “අක්ඛීනි මෙ ධූමායන්තී”ති වත්වා නලාටෙ හත්ථං ඨපෙත්වා උද්ධං උල්ලොකෙත්වා “අහො දුක්ඛං අය්යො නො මහාකස්සපත්ථෙරොව චිරස්සං මෙ කුටිද්වාරං ආගතො. අත්ථි නු ඛො කිඤ්චි ගෙහෙ”ති ආහ. සුජා ථොකං ආකුලා විය හුත්වා “අත්ථි, සාමී”ති පටිවචනං අදාසි. සක්කො, “භන්තෙ, ලූඛං වා පණීතං වාති අචින්තෙත්වා සඞ්ගහං නො කරොථා”ති පත්තං ගණ්හි. ථෙරො පත්තං දෙන්තො “ඉමෙසං එව දුග්ගතානං ජරාජිණ්ණානං මයා සඞ්ගහො කාතබ්බො”ති චින්තෙසි. සො අන්තො පවිසිත්වා ඝටිඔදනං නාම ඝටිතො උද්ධරිත්වා, පත්තං පූරෙත්වා, ථෙරස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි. තෙන වුත්තං – “අද්දසා ඛො සක්කො දෙවානමින්දො…පෙ… අදාසී”ති.