චාපාථෙරීගාථාවණ්ණනා
ලට්ඨිහත්ථො පුරෙ ආසීතිආදිකා චාපාය ථෙරියා ගාථා. අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරා තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනන්තී, අනුක්කමෙන උපචිතකුසලමූලා සම්භතවිමොක්ඛසම්භාරා හුත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වඞ්ගහාරජනපදෙ අඤ්ඤතරස්මිං මිගලුද්දකගාමෙ ජෙට්ඨකමිගලුද්දකස්ස ධීතා හුත්වා නිබ්බත්ති, චාපාතිස්සා නාමං අහොසි. තෙන ච සමයෙන උපකො ආජීවකො බොධිමණ්ඩතො ධම්මචක්කං පවත්තෙතුං බාරාණසිං උද්දිස්ස ගච්ඡන්තෙන සත්ථාරා සමාගතො “විප්පසන්නානි ඛො තෙ, ආවුසො, ඉන්ද්රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො, කංසි ත්වං, ආවුසො, උද්දිස්ස පබ්බජිතො, කො වා තෙ සත්ථා, කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී”ති (මහාව· 11; ම· නි· 1.285) පුච්ඡිත්වා –
“සබ්බාභිභූ සබ්බවිදූහමස්මි, සබ්බෙසු ධම්මෙසු අනූපලිත්තො;
සබ්බඤ්ජහො තණ්හාක්ඛයෙ විමුත්තො, සයං අභිඤ්ඤාය කමුද්දිසෙය්යං. (ධ· ප· 353; මහාව· 11; කථා· 405; ම· නි· 1.285);
“න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජති;
සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි මෙ පටිපුග්ගලො.
“අහඤ්හි අරහා ලොකෙ, අහං සත්ථා අනුත්තරො;
එකොම්හි සම්මාසම්බුද්ධො, සීතිභූතොම්හි නිබ්බුතො.
“ධම්මචක්කං පවත්තෙතුං, ගච්ඡාමි කාසිනං පුරං;
අන්ධීභූතස්මිං ලොකස්මිං, ආහඤ්ඡං අමතදුන්දුභි”න්ති. (මහාව· 11; කථා· 405; ම· නි· 1.285) –
සත්ථාරා අත්තනො සබ්බඤ්ඤුබුද්ධභාවෙ ධම්මචක්කපවත්තනෙ ච පවෙදිතෙ පසන්නචිත්තො සො “හුපෙය්යපාවුසො, අරහසි අනන්තජිනො”ති (මහාව· 11; ම· නි· 1.285) වත්වා උම්මග්ගං ගහෙත්වා පක්කන්තො වඞ්ගහාරජනපදං අගමාසි. සො තත්ථ එකං මිගලුද්දකගාමකං උපනිස්සාය වාසං කප්පෙසි. තං තත්ථ ජෙට්ඨකමිගලුද්දකො උපට්ඨාසි. සො එකදිවසං දූරං මිගවං ගච්ඡන්තො “මය්හං අරහන්තෙ මා පමජ්ජී”ති අත්තනො ධීතරං චාපං ආණාපෙත්වා අගමාසි සද්ධිං පුත්තභාතුකෙහි. සා චස්ස ධීතා අභිරූපා හොති දස්සනීයා.
අථ ඛො උපකො ආජීවකො භික්ඛාචාරවෙලායං මිගලුද්දකස්ස ඝරං ගතො පරිවිසිතුං උපගතං චාපං දිස්වා රාගෙන අභිභූතො භුඤ්ජිතුම්පි අසක්කොන්තො භාජනෙන භත්තං ආදාය වසනට්ඨානං ගන්ත්වා භත්තං එකමන්තෙ නික්ඛිපිත්වා “සචෙ චාපං ලභිස්සාමි, ජීවාමි, නො චෙ, මරිස්සාමී”ති නිරාහාරො නිපජ්ජි. සත්තමෙ දිවසෙ මිගලුද්දකො ආගන්ත්වා ධීතරං පුච්ඡි – “කිං මය්හං අරහන්තෙ න පමජ්ජී”ති? සා “එකදිවසමෙව ආගන්ත්වා පුන නාගතපුබ්බො”ති ආහ. මිගලුද්දකො ච තාවදෙවස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා “කිං, භන්තෙ, අඵාසුක”න්ති පාදෙ පරිමජ්ජන්තො පුච්ඡි. උපකො නිත්ථුනන්තො පරිවත්තතියෙව. සො “වදථ, භන්තෙ, යං මයා සක්කා කාතුං, සබ්බං තං කරිස්සාමී”ති ආහ. උපකො එකෙන පරියායෙන අත්තනො අජ්ඣාසයං ආරොචෙසි. “ඉතරො ජානාසි පන, භන්තෙ, කිඤ්චි සිප්ප”න්ති. “න ජානාමී”ති. “න, භන්තෙ, කිඤ්චි සිප්පං අජානන්තෙන සක්කා ඝරං ආවසිතු”න්ති. සො ආහ – “නාහං කිඤ්චි සිප්පං ජානාමි, අපිච තුම්හාකං මංසහාරකො භවිස්සාමි, මංසඤ්ච වික්කිණිස්සාමී”ති. මාගවිකො “අම්හාකම්පි එතදෙව රුච්චතී”ති උත්තරසාටකං දත්වා අත්තනො සහායකස්ස ගෙහෙ කතිපාහං වසාපෙත්වා තාදිසෙ දිවසෙ ඝරං ආනෙත්වා ධීතරං අදාසි.
අථ කාලෙ ගච්ඡන්තෙ තෙසං සංවාසමන්වාය පුත්තො නිබ්බත්ති, සුභද්දොතිස්ස නාමං අකංසු. චාපා තස්ස රොදනකාලෙ “උපකස්ස පුත්ත, ආජීවකස්ස පුත්ත, මංසහාරකස්ස පුත්ත, මා රොදි මා රොදී”තිආදිනා පුත්තතොසනගීතෙන උපකං උප්පණ්ඩෙසි. සො “මා ත්වං චාපෙ මං ‘අනාථො’ති මඤ්ඤි, අත්ථි මෙ සහායො අනන්තජිනො නාම, තස්සාහං සන්තිකං ගමිස්සාමී”ති ආහ. චාපා “එවමයං අට්ටීයතී”ති ඤත්වා පුනප්පුනං තථා කථෙසියෙව. සො එකදිවසං තාය තථා වුත්තො කුජ්ඣිත්වා ගන්තුමාරද්ධො. තාය තං තං වත්වා අනුනීයමානොපි සඤ්ඤත්තිං අනාගච්ඡන්තො පච්ඡිමදිසාභිමුඛො පක්කාමි.