කාළී ඉත්ථීති ආයස්මතො මහාකාළත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො කෙනචිදෙව කරණීයෙන අරඤ්ඤං ගතො තත්ථ අඤ්ඤතරස්ස රුක්ඛස්ස සාඛාය ඔලම්බමානං පංසුකූලචීවරං දිස්වා “අරියද්ධජො ඔලම්බතී”ති පසන්නචිත්තො කිඞ්කණිපුප්ඵානි ගහෙත්වා පංසුකූලං පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සෙතබ්යනගරෙ සත්ථවාහකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාකාළොති ලද්ධනාමො විඤ්ඤුතං පත්වා ඝරාවාසං වසන්තො පඤ්චහි සකටසතෙහි භණ්ඩං ගහෙත්වා වාණිජ්ජවසෙන සාවත්ථිං ගතො එකමන්තං සකටසත්ථං නිවෙසෙත්වා අද්ධානපරිස්සමං විනොදෙත්වා අත්තනො පරිසාය සද්ධිං නිසින්නො සායන්හසමයං ගන්ධමාලාදිහත්ථෙ උපාසකෙ ජෙතවනං ගච්ඡන්තෙ දිස්වා සයම්පි තෙහි සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සොසානිකඞ්ගං අධිට්ඨාය සුසානෙ වසති. අථෙකදිවසං කාළී නාම එකා ඉත්ථී ඡවඩාහිකා ථෙරස්ස කම්මට්ඨානත්ථාය අචිරමතසරීරං උභො සත්ථී භින්දිත්වා උභො ච බාහූ භින්දිත්වා සීසඤ්ච දධිථාලකං විය භින්දිත්වා සබ්බං අඞ්ගපච්චඞ්ගං සම්බන්ධමෙව කත්වා ථෙරස්ස ඔලොකෙතුං යොග්යට්ඨානෙ ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. ථෙරො තං දිස්වා අත්තානං ඔවදන්තො –

තත්ථ කාළීති තස්සා නාමං, කාළවණ්ණත්තා වා එවං වුත්තං. බ්රහතීති මහාසරීරා ආරොහපරිණාහවතී. ධඞ්කරූපාති කාළවණ්ණත්තා එව කාකසදිසරූපා. සත්ථිඤ්ච භෙත්වාති මතසරීරස්ස සත්ථිං ජණ්ණුභෙදනෙන භඤ්ජිත්වා. අපරඤ්ච සත්ථින්ති ඉතරඤ්ච සත්ථිං භඤ්ජිත්වා. බාහඤ්ච භෙත්වාති බාහට්ඨිඤ්ච අග්ගබාහට්ඨානෙයෙව භඤ්ජිත්වා. සීසඤ්ච භෙත්වා දධිථාලකංවාති මතසරීරස්ස සීසං භින්දිත්වා භින්නත්තා එව ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පග්ඝරන්තං දධිථාලකං විය, පග්ඝරන්තං මත්ථලුඞ්ගං කත්වාති අත්ථො. එසා නිසින්නා අභිසන්දහිත්වාති ඡින්නභින්නාවයවං මතසරීරං තෙ අවයවෙ යථාඨානෙයෙව ඨපනෙන සන්දහිත්වා සහිතං කත්වා මංසාපණං පසාරෙන්තී විය එසා නිසින්නා.

යො වෙ අවිද්වා උපධිං කරොතීති යො ඉමාය උපට්ඨාපිතං කම්මට්ඨානං දිස්වාපි අවිද්වා අකුසලො කම්මට්ඨානං ඡඩ්ඩෙත්වා අයොනිසොමනසිකාරෙන කිලෙසූපධිං උප්පාදෙති, සො මන්දො මන්දපඤ්ඤො සංසාරස්ස අනතිවත්තනතො පුනප්පුනං අපරාපරං නිරයාදීසු දුක්ඛං උපෙති. තස්මා පජානං උපධිං න කයිරාති තස්මාති යස්මා චෙතදෙවං, තස්මා. පජානං උපධින්ති “ඉධ යං දුක්ඛං සම්භොතී”ති පජානන්තො යොනිසො මනසිකරොන්තො කිලෙසූපධිං න කයිරා න උප්පාදෙය්ය. කස්මා? මාහං පුන භින්නසිරො සයිස්සන්ති යථයිදං මතසරීරං භින්නසරීරං සයති, එවං කිලෙසූපධීහි සංසාරෙ පුනප්පුනං උප්පත්තියා කටසිවඩ්ඪකො හුත්වා භින්නසිරො අහං මා සයිස්සන්ති. එවං වදන්තො එව ථෙරො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප· ථෙර 2.50.8-14) –

බහූ සපත්තෙ ලභතීති ආයස්මතො තිස්සත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො පියදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ බ්රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගන්ත්වා කාමෙසු ආදීනවං දිස්වා ඝරාවාසං පහාය තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤායතනෙ සාලවනෙ අස්සමං කාරෙත්වා වසති. භගවා තස්ස අනුග්ගණ්හනත්ථං අස්සමස්ස අවිදූරෙ සාලවනෙ නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා නිසීදි. සො අස්සමතො නික්ඛමිත්වා ඵලාඵලත්ථාය ගච්ඡන්තො භගවන්තං දිස්වා පසන්නමානසො චත්තාරො දණ්ඩෙ ඨපෙත්වා භගවතො උපරි පුප්ඵිතාහි සාලසාඛාහි සාඛාමණ්ඩපං කත්වා සත්තාහං නවනවෙහි සාලපුප්ඵෙහි භගවන්තං පූජෙන්තො අට්ඨාසි බුද්ධාරම්මණං පීතිං අවිජහන්තො. සත්ථා සත්තාහස්ස අච්චයෙන නිරොධතො වුට්ඨහිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං චින්තෙසි. තාවදෙව සතසහස්සමත්තා ඛීණාසවා සත්ථාරං පරිවාරෙසුං. භගවා තස්ස භාවිනිං සම්පත්තිං විභාවෙන්තො අනුමොදනං වත්වා පක්කාමි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ බ්රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා තිස්සොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ හුත්වා පඤ්චමත්තානි මාණවකසතානි මන්තෙ වාචෙන්තො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො හුත්වා සත්ථු රාජගහගමනෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප· ථෙර 2.49.190-220) –