එවං මෙ සුතන්ති ධම්මිකසුත්තං. කා උප්පත්ති? තිට්ඨමානෙ කිර භගවති ලොකනාථෙ ධම්මිකො නාම උපාසකො අහොසි නාමෙන ච පටිපත්තියා ච. සො කිර සරණසම්පන්නො සීලසම්පන්නො බහුස්සුතො පිටකත්තයධරො අනාගාමී අභිඤ්ඤාලාභී ආකාසචාරී අහොසි. තස්ස පරිවාරා පඤ්චසතා උපාසකා, තෙපි තාදිසා එව අහෙසුං. තස්සෙකදිවසං උපොසථිකස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස මජ්ඣිමයාමාවසානසමයෙ එවං පරිවිතක්කො උදපාදි – “යංනූනාහං අගාරියඅනගාරියානං පටිපදං පුච්ඡෙය්ය”න්ති. සො පඤ්චහි උපාසකසතෙහි පරිවුතො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං පුච්ඡි, භගවා චස්ස බ්යාකාසි. තත්ථ පුබ්බෙ වණ්ණිතසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, අපුබ්බං වණ්ණයිස්සාම.

තත්ථ පඨමගාථාය තාව කථංකරොති කථං කරොන්තො කථං පටිපජ්ජන්තො. සාධු හොතීති සුන්දරො අනවජ්ජො අත්ථසාධනො හොති. උපාසකාසෙති උපාසකාඉච්චෙව වුත්තං හොති. සෙසමත්ථතො පාකටමෙව. අයං පන යොජනා – යො වා අගාරා අනගාරමෙති පබ්බජති, යෙ වා අගාරිනො උපාසකා, එතෙසු දුවිධෙසු සාවකෙසු කථංකරො සාවකො සාධු හොතීති.

ඉදානි එවං පුට්ඨස්ස භගවතො බ්යාකරණසමත්ථතං දීපෙන්තො “තුවඤ්හී”ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ ගතින්ති අජ්ඣාසයගතිං. පරායණන්ති නිප්ඵත්තිං. අථ වා ගතින්ති නිරයාදිපඤ්චප්පභෙදං. පරායණන්ති ගතිතො පරං අයනං ගතිවිප්පමොක්ඛං පරිනිබ්බානං, න චත්ථි තුල්යොති තයා සදිසො නත්ථි. සබ්බං තුවං ඤාණමවෙච්ච ධම්මං, පකාසෙසි සත්තෙ අනුකම්පමානොති ත්වං භගවා යදත්ථි ඤෙය්යං නාම, තං අනවසෙසං අවෙච්ච පටිවිජ්ඣිත්වා සත්තෙ අනුකම්පමානො සබ්බං ඤාණඤ්ච ධම්මඤ්ච පකාසෙසි. යං යං යස්ස හිතං හොති, තං තං තස්ස ආවිකාසියෙව දෙසෙසියෙව, න තෙ අත්ථි ආචරියමුට්ඨීති වුත්තං හොති. විරොචසි විමලොති ධූමරජාදිවිරහිතො විය චන්දො, රාගාදිමලාභාවෙන විමලො විරොචසි. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

ඉදානි යෙසං තදා භගවා ධම්මං දෙසෙසි, තෙ දෙවපුත්තෙ කිත්තෙත්වා භගවන්තං පසංසන්තො “ආගඤ්ඡී තෙ සන්තිකෙ”ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ නාගරාජා එරාවණො නාමාති අයං කිර එරාවණො නාම දෙවපුත්තො කාමරූපී දිබ්බෙ විමානෙ වසති. සො යදා සක්කො උය්යානකීළං ගච්ඡති, තදා දියඩ්ඪසතයොජනං කායං අභිනිම්මිනිත්වා තෙත්තිංස කුම්භෙ මාපෙත්වා එරාවණො නාම හත්ථී හොති. තස්ස එකෙකස්මිං කුම්භෙ ද්වෙ ද්වෙ දන්තා හොන්ති, එකෙකස්මිං දන්තෙ සත්ත සත්ත පොක්ඛරණියො, එකෙකිස්සා පොක්ඛරණියා සත්ත සත්ත පදුමිනියො, එකෙකිස්සා පදුමිනියා සත්ත සත්ත පුප්ඵානි, එකෙකස්මිං පුප්ඵෙ සත්ත සත්ත පත්තානි, එකෙකස්මිං පත්තෙ සත්ත සත්ත අච්ඡරායො නච්චන්ති පදුමච්ඡරායොත්වෙව විස්සුතා සක්කස්ස නාටකිත්ථියො, යා ච විමානවත්ථුස්මිම්පි “භමන්ති කඤ්ඤා පදුමෙසු සික්ඛිතා”ති (වි· ව· 1034) ආගතා. තෙසං පන තෙත්තිසංකුම්භානං මජ්ඣෙ සුදස්සනකුම්භො නාම තිංසයොජනමත්තො හොති, තත්ථ යොජනප්පමාණො මණිපල්ලඞ්කො තියොජනුබ්බෙධෙ පුප්ඵමණ්ඩපෙ අත්ථරීයති. තත්ථ සක්කො දෙවානමින්දො අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො දිබ්බසම්පත්තිං පච්චනුභොති. සක්කෙ පන දෙවානමින්දෙ උය්යානකීළාතො පටිනිවත්තෙ පුන තං රූපං සංහරිත්වාන දෙවපුත්තොව හොති. තං සන්ධායාහ – “ආගඤ්ඡි තෙ සන්තිකෙ නාගරාජා එරාවණො නාමා”ති. ජිනොති සුත්වාති “විජිතපාපධම්මො එස භගවා”ති එවං සුත්වා. සොපි තයා මන්තයිත්වාති තයා සද්ධිං මන්තයිත්වා, පඤ්හං පුච්ඡිත්වාති අධිප්පායො. අජ්ඣගමාති අධිඅගමා, ගතොති වුත්තං හොති. සාධූති සුත්වාන පතීතරූපොති තං පඤ්හං සුත්වා “සාධු භන්තෙ”ති අභිනන්දිත්වා තුට්ඨරූපො ගතොති අත්ථො.

රාජාපි තං වෙස්සවණො කුවෙරොති එත්ථ සො යක්ඛො රඤ්ජනට්ඨෙන රාජා, විසාණාය රාජධානියා රජ්ජං කාරෙතීති වෙස්සවණො, පුරිමනාමෙන කුවෙරොති වෙදිතබ්බො. සො කිර කුවෙරො නාම බ්රාහ්මණමහාසාලො හුත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා විසාණාය රාජධානියා අධිපති හුත්වා නිබ්බත්තො. තස්මා “කුවෙරො වෙස්සවණො”ති වුච්චති.

වුත්තඤ්චෙතං ආටානාටියසුත්තෙ – “කුවෙරස්ස ඛො පන, මාරිස, මහාරාජස්ස විසාණා නාම රාජධානී, තස්මා කුවෙරො මහාරාජා ‘වෙස්සවණො’ති පවුච්චතී”ති (දී· නි· 3.291) –

තත්ථ සියා – කස්මා පන දූරතරෙ තාවතිංසභවනෙ වසන්තො එරාවණො පඨමං ආගතො, වෙස්සවණො පච්ඡා, එකනගරෙව වසන්තො අයං උපාසකො සබ්බපච්ඡා, කථඤ්ච සො තෙසං ආගමනං අඤ්ඤාසි, යෙන එවමාහාති? වුච්චතෙ – වෙස්සවණො කිර තදා අනෙකසහස්සපවාළපල්ලඞ්කං ද්වාදසයොජනං නාරිවාහනං අභිරුය්හ පවාළකුන්තං උච්චාරෙත්වා දසසහස්සකොටියක්ඛෙහි පරිවුතො “භගවන්තං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී”ති ආකාසට්ඨකවිමානානි පරිහරිත්වා මග්ගෙන මග්ගං ආගච්ඡන්තො වෙළුකණ්ඩකනගරෙ නන්දමාතාය උපාසිකාය නිවෙසනස්ස උපරිභාගං සම්පත්තො. උපාසිකාය අයමානුභාවො – පරිසුද්ධසීලා හොති, නිච්චං විකාලභොජනා පටිවිරතා, පිටකත්තයධාරිනී, අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨිතා. සා තම්හි සමයෙ සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා උතුග්ගහණත්ථාය මාලුතෙරිතොකාසෙ ඨත්වා අට්ඨකපාරායනවග්ගෙ පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්යඤ්ජනෙහි මධුරෙන සරෙන භාසති. වෙස්සවණො තත්ථෙව යානානි ඨපෙත්වා යාව උපාසිකා “ඉදමවොච භගවා මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ පරිචාරකසොළසන්නං බ්රාහ්මණාන”න්ති නිගමනං අභාසි, තාව සබ්බං සුත්වා වග්ගපරියොසානෙ සුවණ්ණමුරජසදිසං මහන්තං ගීවං පග්ගහෙත්වා “සාධු සාධු භගිනී”ති සාධුකාරමදාසි. සා “කො එත්ථා”ති ආහ. “අහං භගිනි වෙස්සවණො”ති. උපාසිකා කිර පඨමං සොතාපන්නා අහොසි, පච්ඡා වෙස්සවණො. තං සො ධම්මතො සහොදරභාවං සන්ධාය උපාසිකං භගිනිවාදෙන සමුදාචරති. උපාසිකාය ච “විකාලො, භාතික භද්රමුඛ, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසී”ති වුත්තො “අහං භගිනි තයි පසන්නො පසන්නාකාරං කරොමී”ති ආහ. තෙන හි භද්රමුඛ, මම ඛෙත්තෙ නිප්ඵන්නං සාලිං කම්මකරා ආහරිතුං න සක්කොන්ති, තං තව පරිසාය ආණාපෙහීති. සො “සාධු භගිනී”ති යක්ඛෙ ආණාපෙසි. තෙ අඩ්ඪතෙරස කොට්ඨාගාරසතානි පූරෙසුං. තතො පභුති කොට්ඨාගාරං ඌනං නාම නාහොසි, “නන්දමාතු කොට්ඨාගාරං වියා”ති ලොකෙ නිදස්සනං අහොසි. වෙස්සවණො කොට්ඨාගාරානි පූරෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමි. භගවා “විකාලෙ ආගතොසී”ති ආහ. අථ භගවතො සබ්බං ආරොචෙසි. ඉමිනා කාරණෙන ආසන්නතරෙපි චාතුමහාරාජිකභවනෙ වසන්තො වෙස්සවණො පච්ඡා ආගතො. එරාවණස්ස පන න කිඤ්චි අන්තරා කරණීයං අහොසි, තෙන සො පඨමතරං ආගතො.