පුච්ඡාමි මුනිං පහූතපඤ්ඤන්ති සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්තං, “මහාසමයසුත්ත”න්තිපි වුච්චති මහාසමයදිවසෙ කථිතත්තා. කා උප්පත්ති? පුච්ඡාවසිකා උප්පත්ති. නිම්මිතබුද්ධෙන හි පුට්ඨො භගවා ඉමං සුත්තමභාසි, තං සද්ධිං පුච්ඡාය “සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්ත”න්ති වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන සාකියකොලියානං උප්පත්තිතො පභුති පොරාණෙහි වණ්ණීයති.

තත්රායං උද්දෙසමග්ගවණ්ණනා – පඨමකප්පිකානං කිර රඤ්ඤො මහාසම්මතස්ස රොජො නාම පුත්තො අහොසි. රොජස්ස වරරොජො, වරරොජස්ස කල්යාණො, කල්යාණස්ස වරකල්යාණො, වරකල්යාණස්ස මන්ධාතා, මන්ධාතුස්ස වරමන්ධාතා, වරමන්ධාතුස්ස උපොසථො, උපොසථස්ස වරො, වරස්ස උපවරො, උපවරස්ස මඝදෙවො, මඝදෙවස්ස පරම්පරා චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අහෙසුං. තෙසං පරතො තයො ඔක්කාකවංසා අහෙසුං. තෙසු තතියඔක්කාකස්ස පඤ්ච මහෙසියො අහෙසුං – හත්ථා, චිත්තා, ජන්තු, ජාලිනී, විසාඛාති. එකෙකිස්සා පඤ්ච පඤ්ච ඉත්ථිසතානි පරිවාරා. සබ්බජෙට්ඨාය චත්තාරො පුත්තා – ඔක්කාමුඛො, කරකණ්ඩු, හත්ථිනිකො, සිනිපුරොති; පඤ්ච ධීතරො – පියා, සුප්පියා, ආනන්දා, විජිතා, විජිතසෙනාති. එවං සා නව පුත්තෙ ලභිත්වා කාලමකාසි.

අථ රාජා අඤ්ඤං දහරං අභිරූපං රාජධීතරං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. සාපි ජන්තුං නාම එකං පුත්තං විජායි. තං ජන්තුකුමාරං පඤ්චමදිවසෙ අලඞ්කරිත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි. රාජා තුට්ඨො මහෙසියා වරං අදාසි. සා ඤාතකෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා පුත්තස්ස රජ්ජං යාචි. රාජා “නස්ස වසලි, මම පුත්තානං අන්තරායමිච්ඡසී”ති නාදාසි. සා පුනප්පුනං රහො රාජානං පරිතොසෙත්වා “න, මහාරාජ, මුසාවාදො වට්ටතී”තිආදීනි වත්වා යාචති එව. අථ රාජා පුත්තෙ ආමන්තෙසි – “අහං, තාතා, තුම්හාකං කනිට්ඨං ජන්තුකුමාරං දිස්වා තස්ස මාතුයා සහසා වරං අදාසිං. සා පුත්තස්ස රජ්ජං පරිණාමෙතුං ඉච්ඡති. තුම්හෙ මමච්චයෙන ආගන්ත්වා රජ්ජං කාරෙය්යාථා”ති අට්ඨහි අමච්චෙහි සද්ධිං උය්යොජෙසි. තෙ භගිනියො ආදාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නගරා නික්ඛමිංසු. “කුමාරා පිතුඅච්චයෙන ආගන්ත්වා රජ්ජං කාරෙස්සන්ති, ගච්ඡාම නෙ උපට්ඨහාමා”ති චින්තෙත්වා බහූ මනුස්සා අනුබන්ධිංසු. පඨමදිවසෙ යොජනමත්තා සෙනා අහොසි, දුතියදිවසෙ ද්වියොජනමත්තා, තතියදිවසෙ තියොජනමත්තා. කුමාරා චින්තෙසුං – “මහා අයං බලකායො, සචෙ මයං කඤ්චි සාමන්තරාජානං අක්කමිත්වා ජනපදං ගණ්හිස්සාම, සොපි නො න පහොස්සති, කිං පරෙසං පීළං කත්වා ලද්ධරජ්ජෙන, මහා ජම්බුදීපො, අරඤ්ඤෙ නගරං මාපෙස්සාමා”ති හිමවන්තාභිමුඛා අගමිංසු.

තත්ථ නගරමාපනොකාසං පරියෙසමානා හිමවති කපිලො නාම ඝොරතපො තාපසො පටිවසති පොක්ඛරණිතීරෙ මහාසාකසණ්ඩෙ, තස්ස වසනොකාසං ගතා. සො තෙ දිස්වා පුච්ඡිත්වා සබ්බං පවත්තිං සුත්වා තෙසු අනුකම්පං අකාසි. සො කිර භුම්මජාලං නාම විජ්ජං ජානාති, යාය උද්ධං අසීතිහත්ථෙ ආකාසෙ ච හෙට්ඨා භූමියඤ්ච ගුණදොසෙ පස්සති. අථෙකස්මිං පදෙසෙ සූකරමිගා සීහබ්යග්ඝාදයො තාසෙත්වා පරිපාතෙන්ති, මණ්ඩූකමූසිකා සප්පෙ භිංසාපෙන්ති. සො තෙ දිස්වා “අයං භූමිප්පදෙසො පථවීඅග්ග”න්ති තස්මිං පදෙසෙ අස්සමං මාපෙසි. තතො සො රාජකුමාරෙ ආහ – “සචෙ මම නාමෙන නගරං කරොථ, දෙමි වො ඉමං ඔකාස”න්ති. තෙ තථා පටිජානිංසු. තාපසො “ඉමස්මිං ඔකාසෙ ඨත්වා චණ්ඩාලපුත්තොපි චක්කවත්තිං බලෙන අතිසෙතී”ති වත්වා “අස්සමෙ රඤ්ඤො ඝරං මාපෙත්වා නගරං මාපෙථා”ති තං ඔකාසං දත්වා සයං අවිදූරෙ පබ්බතපාදෙ අස්සමං කත්වා වසි. තතො කුමාරා තත්ථ නගරං මාපෙත්වා කපිලස්ස වුත්ථොකාසෙ කතත්තා “කපිලවත්ථූ”ති නාමං ආරොපෙත්වා තත්ථ නිවාසං කප්පෙසුං.

අථ අමච්චා “ඉමෙ කුමාරා වයප්පත්තා, යදි නෙසං පිතා සන්තිකෙ භවෙය්ය, සො ආවාහවිවාහං කාරෙය්ය. ඉදානි පන අම්හාකං භාරො”ති චින්තෙත්වා කුමාරෙහි සද්ධිං මන්තෙසුං. කුමාරා “අම්හාකං සදිසා ඛත්තියධීතරො න පස්සාම, තාසම්පි භගිනීනං සදිසෙ ඛත්තියකුමාරෙ, ජාතිසම්භෙදඤ්ච න කරොමා”ති. තෙ ජාතිසම්භෙදභයෙන ජෙට්ඨභගිනිං මාතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අවසෙසාහි සංවාසං කප්පෙසුං. තෙසං පිතා තං පවත්තිං සුත්වා “සක්යා වත, භො කුමාරා, පරමසක්යා වත, භො කුමාරා”ති උදානං උදානෙසි. අයං තාව සක්යානං උප්පත්ති. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා –

“අථ ඛො, අම්බට්ඨ, රාජා ඔක්කාකො අමච්චෙ පාරිසජ්ජෙ ආමන්තෙසි – ‘කහං නු ඛො, භො, එතරහි කුමාරා සම්මන්තී’ති. අත්ථි, දෙව, හිමවන්තපස්සෙ පොක්ඛරණියා තීරෙ මහාසාකසණ්ඩො, තත්ථෙතරහි කුමාරා සම්මන්ති. තෙ ජාතිසම්භෙදභයා සකාහි භගිනීහි සද්ධිං සංවාසං කප්පෙන්තීති. අථ ඛො, අම්බට්ඨ, රාජා ඔක්කාකො උදානං උදානෙසි – ‘සක්යා වත, භො කුමාරා, පරමසක්යා වත, භො කුමාරා’ති, තදග්ගෙ ඛො පන , අම්බට්ඨ, සක්යා පඤ්ඤායන්ති, සො ච සක්යානං පුබ්බපුරිසො”ති (දී· නි· 1.267).