ඉදානි විපස්සනාපටිසංයුත්තාය සතිපට්ඨානකථාය අනන්තරං විපස්සනාපභෙදං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව සොඉති සබ්බනාමත්තා යො වා සො වා සබ්බොපි සඞ්ගහිතො හොති. වතාති එකංසත්ථෙ නිපාතො. කඤ්චි සඞ්ඛාරන්ති අප්පමත්තකම්පි සඞ්ඛාරං. අනුලොමිකාය ඛන්තියාති එත්ථ විපස්සනාඤාණමෙව ලොකුත්තරමග්ගං අනුලොමෙතීති අනුලොමිකං, තදෙව ඛන්තිමපෙක්ඛිත්වා අනුලොමිකා. සබ්බසඞ්ඛාරා තස්ස අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො ඛමන්ති රුච්චන්තීති ඛන්ති. සා මුදුකා මජ්ඣිමා තික්ඛාති තිවිධා. කලාපසම්මසනාදිකා උදයබ්බයඤාණපරියොසානා මුදුකානුලොමිකා ඛන්ති. භඞ්ගානුපස්සනාදිකා සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණපරියොසානා මජ්ඣිමානුලොමිකා ඛන්ති. අනුලොමඤාණං තික්ඛානුලොමිකා ඛන්ති. සමන්නාගතොති උපෙතො. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති යථාවුත්තං එතං ඨානං එතං කාරණං න විජ්ජති. සම්මත්තනියාමන්ති එත්ථ “හිතසුඛාවහො මෙ භවිස්සතී”ති එවං ආසීසතො තථෙව සම්භවතො අසුභාදීසු ච අසුභන්තිආදිඅවිපරීතප්පවත්තිසබ්භාවතො ච සම්මා සභාවොති සම්මත්තො, අනන්තරඵලදානාය අරහත්තුප්පත්තියා ච නියාමභූතත්තා නියාමො, නිච්ඡයොති අත්ථො. සම්මත්තො ච සො නියාමො චාති සම්මත්තනියාමො. කො සො? ලොකුත්තරමග්ගො, විසෙසතො පන සොතාපත්තිමග්ගො. තෙන හි මග්ගනියාමෙන නියතත්තා “නියතො සම්බොධිපරායණො”ති (පාරා· 21; දී· නි· 1.373) වුත්තං. තං සම්මත්තනියාමං ඔක්කමිස්සති පවිසිස්සතීති එතං අට්ඨානන්ති අත්ථො. ගොත්රභුනො පන මග්ගස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියත්තා තං අනාදියිත්වා අනුලොමිකඛන්තියා අනන්තරං සම්මත්තනියාමොක්කමනං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අථ වා අට්ඨාරසසු මහාවිපස්සනාසු ගොත්රභු විවට්ටනානුපස්සනා හොතීති අනුලොමිකඛන්තියා එව සඞ්ගහිතා හොති. චතූසුපි සුත්තන්තෙසු ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එතෙහි අනුලොමිකඛන්තිසම්මත්තනියාමචතුඅරියඵලවසෙන ච ඡ ධම්මාති ඡක්කනිපාතෙ (අ· නි· 6.98, 101) චත්තාරො සුත්තන්තා වුත්තා. කණ්හපක්ඛසුක්කපක්ඛද්වයවසෙන හි චත්තාරො සුත්තන්තාව හොන්තීති.

කතිහාකාරෙහීතිආදිකෙ පුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමෙ සුත්තන්තනිද්දෙසෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ අනිච්චතොතිආදීසු නාමරූපඤ්ච නාමරූපස්ස පච්චයෙ ච පරිග්ගහෙත්වා කලාපසම්මසනවසෙන ආරද්ධවිපස්සකො යොගාවචරො පඤ්චසු ඛන්ධෙසු එකෙකං ඛන්ධං අනිච්චන්තිකතාය ආදිඅන්තවතාය ච අනිච්චතො පස්සති . උප්පාදවයපටිපීළනතාය දුක්ඛවත්ථුතාය ච දුක්ඛතො. පච්චයයාපනීයතාය රොගමූලතාය ච රොගතො. දුක්ඛතාසූලයොගිතාය කිලෙසාසුචිපග්ඝරණතාය උප්පාදජරාභඞ්ගෙහි උද්ධුමාතපරිපක්කපභින්නතාය ච ගණ්ඩතො. පීළාජනකතාය අන්තොතුදනතාය දුන්නීහරණීයතාය ච සල්ලතො. විගරහණීයතාය අවඩ්ඪිආවහනතාය අඝවත්ථුතාය ච අඝතො. අසෙරිභාවජනකතාය ආබාධපදට්ඨානතාය ච ආබාධතො. අවසතාය අවිධෙය්යතාය ච පරතො. බ්යාධිජරාමරණෙහි ලුජ්ජනපලුජ්ජනතාය පලොකතො. අනෙකබ්යසනාවහනතාය ඊතිතො. අවිදිතානංයෙව විපුලානං අනත්ථානං ආවහනතො සබ්බූපද්දවවත්ථුතාය ච උපද්දවතො. සබ්බභයානං ආකරතාය ච දුක්ඛවූපසමසඞ්ඛාතස්ස පරමස්සාසස්ස පටිපක්ඛභූතතාය ච භයතො. අනෙකෙහි අනත්ථෙහි අනුබද්ධතාය දොසූපසට්ඨතාය උපසග්ගො විය අනධිවාසනාරහතාය ච උපසග්ගතො. බ්යාධිජරාමරණෙහි චෙව ලොභාදීහි ච ලොකධම්මෙහි පචලිතතාය චලතො. උපක්කමෙන චෙව සරසෙන ච පභඞ්ගුපගමනසීලතාය පභඞ්ගුතො. සබ්බාවත්ථනිපාතිතාය ථිරභාවස්ස ච අභාවතාය අද්ධුවතො. අතායනතාය චෙව අලබ්භනෙය්යඛෙමතාය ච අතාණතො. අල්ලීයිතුං අනරහතාය අල්ලීනානම්පි ච ලෙණකිච්චාකාරිතාය අලෙණතො . නිස්සිතානං භයසාරකත්තාභාවෙන අසරණතො. යථාපරිකප්පිතෙහි ධුවසුභසුඛත්තභාවෙහි රිත්තතාය රිත්තතො. රිත්තතායෙව තුච්ඡතො, අප්පකත්තා වා. අප්පකම්පි හි ලොකෙ තුච්ඡන්ති වුච්චති. සාමිනිවාසිවෙදකකාරකාධිට්ඨායකවිරහිතතාය සුඤ්ඤතො. සයඤ්ච අසාමිකභාවාදිතාය අනත්තතො. පවත්තිදුක්ඛතාය දුක්ඛස්ස ච ආදීනවතාය ආදීනවතො. අථ වා ආදීනං වාති ගච්ඡති පවත්තතීති ආදීනවො. කපණමනුස්සස්සෙතං අධිවචනං, ඛන්ධාපි ච කපණායෙවාති ආදීනවසදිසතාය ආදීනවතො. ජරාය චෙව මරණෙන චාති ද්වෙධා පරිණාමපකතිතාය විපරිණාමධම්මතො. දුබ්බලතාය ඵෙග්ගු විය සුඛභඤ්ජනීයතාය ච අසාරකතො. අඝහෙතුතාය අඝමූලතො. මිත්තමුඛසපත්තො විය විස්සාසඝාතිතාය වධකතො. විගතභවතාය විභවසම්භූතතාය ච විභවතො. ආසවපදට්ඨානතාය සාසවතො. හෙතුපච්චයෙහි අභිසඞ්ඛතතාය සඞ්ඛතතො. මච්චුමාරකිලෙසමාරානං ආමිසභූතතාය මාරාමිසතො. ජාතිජරාබ්යාධිමරණපකතිතාය ජාතිජරාබ්යාධිමරණධම්මතො. සොකපරිදෙවඋපායාසහෙතුතාය සොකපරිදෙවඋපායාසධම්මතො. තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතසංකිලෙසානං විසයධම්මතාය සංකිලෙසිකධම්මතො පස්සති. සබ්බෙසු ච ඉමෙසු “පස්සතී”ති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො.