ඉදානි මහාථෙරො විපස්සනාකථානන්තරං සකලෙ පටිසම්භිදාමග්ගෙ නිද්දිට්ඨෙ සමථවිපස්සනාමග්ගනිබ්බානධම්මෙ ආකාරනානත්තවසෙන නානාපරියායෙහි ථොමෙතුකාමො නිච්ඡාතොතිආදීනි එකූනවීසති මාතිකාපදානි උද්දිසිත්වා තෙසං නිද්දෙසවසෙන මාතිකාකථං නාම කථෙසි. තස්සා අයං අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. මාතිකාය තාව නිච්ඡාතොති අමිලාතො. සබ්බෙපි හි කිලෙසා පීළායොගතො මිලාතා, රාගොපි තාව නිරන්තරප්පවත්තො සරීරං දහති, කිං පනඤ්ඤෙ කිලෙසා . “තයොමෙ, භික්ඛවෙ, අග්ගී රාගග්ගි දොසග්ගි මොහග්ගී”ති (ඉතිවු· 93; දී· නි· 3.305) පන කිලෙසනායකා තයො එව කිලෙසා වුත්තා, තංසම්පයුත්තාපි පන දහන්තියෙව. එවං ඡාතකිලෙසාභාවතො නිච්ඡාතො. කො සො? විමොක්ඛසම්බන්ධෙන විමොක්ඛොති දට්ඨබ්බො. මුච්චතීති මොක්ඛො. විමුච්චතීති විමොක්ඛොති අත්ථො. ඉදමෙකං මාතිකාපදං. විජ්ජාවිමුත්තීති විජ්ජායෙව විමුත්ති. ඉදමෙකං මාතිකාපදං. ඣානවිමොක්ඛොති ඣානමෙව විමොක්ඛො. ඉදමෙකං මාතිකාපදං. සෙසානි එකෙකානෙවාති එවං එකූනවීසති මාතිකාපදානි.

නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො නිච්ඡාතොති නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො අපෙතත්තා කාමච්ඡන්දතො නික්කිලෙසො යොගී. තෙන පටිලද්ධං නෙක්ඛම්මම්පි නිච්ඡාතො නික්කිලෙසො විමොක්ඛො. එවං සෙසෙසුපි. නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො මුච්චතීති විමොක්ඛොති නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දතො යොගී මුච්චතීති තං නෙක්ඛම්මං විමොක්ඛොති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි. විජ්ජතීති විජ්ජාති සභාවතො විජ්ජති අත්ථි උපලබ්භතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. අථ වා සභාවජානනත්ථං පටිපන්නෙහි යොගීහි සභාවං වෙදීයති ජානීයතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. අථ වා විසෙසලාභත්ථං පටිපන්නෙහි යොගීහි වෙදීයති පටිලාභීයතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. අථ වා අත්තනා වින්දිතබ්බං භූමිං වින්දති ලභතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. අථ වා සභාවදස්සනහෙතුත්තා සභාවං විදිතං කරොතීති විජ්ජා නාමාති අත්ථො. විජ්ජන්තො මුච්චති, මුච්චන්තො විජ්ජතීති යථාවුත්තො ධම්මො යථාවුත්තෙනත්ථෙන විජ්ජමානො යථාවුත්තතො මුච්චති, යථාවුත්තතො මුච්චමානො යථාවුත්තෙනත්ථෙන විජ්ජතීති විජ්ජාවිමුත්ති නාමාති අත්ථො.

කාමච්ඡන්දං සංවරට්ඨෙනාති කාමච්ඡන්දනිවාරණට්ඨෙන තං නෙක්ඛම්මං සීලවිසුද්ධි නාමාති අත්ථො. තංයෙව අවික්ඛෙපහෙතුත්තා අවික්ඛෙපට්ඨෙන චිත්තවිසුද්ධි. දස්සනහෙතුත්තා දස්සනට්ඨෙන දිට්ඨිවිසුද්ධි. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. පටිප්පස්සම්භෙතීති නෙක්ඛම්මාදිනා කාමච්ඡන්දාදිකං යොගාවචරො පටිප්පස්සම්භෙතීති නෙක්ඛම්මාදිකො ධම්මො පස්සද්ධි නාමාති අත්ථො. පහීනත්තාති තෙන තෙන පහානෙන පහීනත්තා. ඤාතට්ඨෙන ඤාණන්ති ඣානපච්චවෙක්ඛණාවසෙන විපස්සනාවසෙන මග්ගපච්චවෙක්ඛණාවසෙන ඤාතට්ඨෙන නෙක්ඛම්මාදිකං ඤාණං නාමාති අත්ථො. දිට්ඨත්තා දස්සනන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. විසුජ්ඣතීති යොගී, නෙක්ඛම්මාදිකා විසුද්ධි.

නෙක්ඛම්මනිද්දෙසෙ නෙක්ඛම්මං අලොභත්තා කාමරාගතො නිස්සටන්ති නිස්සරණං. තතො නික්ඛන්තන්ති නෙක්ඛම්මං. “රූපානමෙතං නිස්සරණං යදිදං නෙක්ඛම්ම”න්ති වුච්චමානෙ ආරුප්පවිසෙසස්ස අදිස්සනතො විසෙසස්ස දස්සනත්ථං අඤ්ඤත්ථ වුත්තපාඨක්කමෙනෙව යදිදං ආරුප්පන්ති වුත්තං. තඤ්ච ආරුප්පං රූපතො නික්ඛන්තත්තා නෙක්ඛම්මං නාමාති අධිකාරවසෙනෙව වුත්තං හොති. භූතන්ති උප්පාදසමායොගදීපනං. සඞ්ඛතන්ති පච්චයබලවිසෙසදස්සනං. පටිච්චසමුප්පන්නන්ති පච්චයසමායොගෙපි පච්චයානං අබ්යාපාරභාවදස්සනං. නිරොධො තස්ස නෙක්ඛම්මන්ති නිබ්බානං තතො සඞ්ඛතතො නික්ඛන්තත්තා තස්ස සඞ්ඛතස්ස නෙක්ඛම්මං නාම. ආරුප්පස්ස ච නිරොධස්ස ච ගහණං අඤ්ඤත්ථ පාඨෙ වුත්තක්කමෙනෙව කතං. “කාමච්ඡන්දස්ස නෙක්ඛම්මං නෙක්ඛම්ම”න්ති වුච්චමානෙ පුනරුත්තං හොති. නෙක්ඛම්මවචනෙනෙව ච තස්ස නෙක්ඛම්මසිද්ධීති තං අවත්වා සෙසනෙක්ඛම්මමෙව වුත්තං. තං උජුකමෙව. නිස්සරණනිද්දෙසෙපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. නිස්සරණීයා ධාතුයො පනෙත්ථ උජුකමෙව නෙක්ඛම්මන්ති වුත්තං. පවිවෙකොති පවිවිත්තභාවො නෙක්ඛම්මාදිකොයෙව. වොසජ්ජතීති යොගී, නෙක්ඛම්මාදයො වොසග්ගො. නෙක්ඛම්මං පවත්තෙන්තො යොගී නෙක්ඛම්මෙන චරතීති වුච්චති. තං පන නෙක්ඛම්මං චරියා. එස නයො සෙසෙසුපි. ඣානවිමොක්ඛනිද්දෙසෙ වත්තබ්බං විමොක්ඛකථායං වුත්තං. කෙවලං තත්ථ “ජානාතීති ඣානවිමොක්ඛො”ති (පටි· ම· 1.217) වුත්තං, ඉධ පන “ජානාතීති, ඣායතී”ති පුග්ගලාධිට්ඨානාව දෙසනා කතාති අයං විසෙසො.