කතමොතිආදිකෙ උද්දෙසස්ස නිද්දෙසෙ ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං උපපරික්ඛති. සුඤ්ඤමිදන්ති ඉදං ඛන්ධපඤ්චකං සුඤ්ඤං. කෙන සුඤ්ඤං? අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා. තත්ථ අත්තෙන වාති බාලජනපරිකප්පිතස්ස අත්තනො අභාවා තෙන අත්තනා ච සුඤ්ඤං. අත්තනියෙන වාති තස්ස පරිකප්පිතස්ස අත්තනො සන්තකෙන ච සුඤ්ඤං. අත්තනො අභාවෙනෙව අත්තනියාභාවො. අත්තනියඤ්ච නාම නිච්චං වා සියා සුඛං වා, තදුභයම්පි නත්ථි. තෙන නිච්චපටික්ඛෙපෙන අනිච්චානුපස්සනා, සුඛපටික්ඛෙපෙන දුක්ඛානුපස්සනා ච වුත්තා හොති. සුඤ්ඤමිදං අත්තෙන වාති අනත්තානුපස්සනායෙව වුත්තා. සොති සො එවං තීහි අනුපස්සනාහි විපස්සමානො භික්ඛු. අභිනිවෙසං න කරොතීති අනත්තානුපස්සනාවසෙන අත්තාභිනිවෙසං න කරොති.

නිමිත්තං න කරොතීති අනිච්චානුපස්සනාවසෙන නිච්චනිමිත්තං න කරොති. පණිධිං න කරොතීති දුක්ඛානුපස්සනාවසෙන පණිධිං න කරොති. ඉමෙ තයො විමොක්ඛා පරියායෙන විපස්සනාක්ඛණෙ තදඞ්ගවසෙනාපි ලබ්භන්ති, නිප්පරියායෙන පන සමුච්ඡෙදවසෙන මග්ගක්ඛණෙයෙව. චත්තාරි ඣානානි අජ්ඣත්තං නීවරණාදීහි වුට්ඨානතො අජ්ඣත්තවුට්ඨානො විමොක්ඛො. චතස්සො අරූපසමාපත්තියො ආරම්මණෙහි වුට්ඨානතො බහිද්ධාවුට්ඨානො විමොක්ඛො. ආරම්මණම්පි හි බාහිරායතනානි විය ඉධ “බහිද්ධා”ති වුත්තං. ඉමෙ ද්වෙ වික්ඛම්භනවිමොක්ඛා, දුභතො වුට්ඨානො පන සමුච්ඡෙදවිමොක්ඛො.

නීවරණෙහි වුට්ඨාතීතිආදීහි අජ්ඣත්තවුට්ඨානං සරූපතො වුත්තං. රූපසඤ්ඤායාතිආදීහි කසිණාදිආරම්මණසමතික්කමස්ස පාකටත්තා තං අවත්වා සුත්තන්තෙසු වුත්තරූපසඤ්ඤාදිසමතික්කමො වුත්තො. සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසාති සමාසපදං, සක්කායදිට්ඨියා විචිකිච්ඡාය සීලබ්බතපරාමාසාති විච්ඡෙදො. අයමෙව වා පාඨො.

විතක්කො චාතිආදීහි ඣානානං සමාපත්තීනඤ්ච උපචාරභූමියො වුත්තා. අනිච්චානුපස්සනාතිආදීහි චතුන්නං මග්ගානං පුබ්බභාගවිපස්සනා වුත්තා. පටිලාභො වාති පඤ්චවිධවසිප්පත්තියා බ්යාපිතො පත්ථටො ලාභොති පටිලාභො. වසිප්පත්තියා හි සබ්බො ඣානපයොගො ච සමාපත්තිපයොගො ච පටිප්පස්සද්ධො හොති, තස්මා පටිලාභො “පටිප්පස්සද්ධිවිමොක්ඛො”ති වුත්තො. විපාකො පන ඣානස්ස සමාපත්තියා ච පටිප්පස්සද්ධි හොතීති උජුකමෙව. කෙචි පන “උපචාරපයොගස්ස පටිප්පස්සද්ධත්තා ඣානස්ස සමාපත්තියා ච පටිලාභො හොති, තස්මා ඣානසමාපත්තිපටිලාභො ‘පටිප්පස්සද්ධිවිමොක්ඛො’ති වුච්චතී”ති වදන්ති.

අජ්ඣත්තන්ති අත්තානං අධිකිච්ච පවත්තං. පච්චත්තන්ති අත්තානං පටිච්ච පවත්තං. උභයෙනාපි නියකජ්ඣත්තමෙව දීපෙති නීලනිමිත්තන්ති නීලමෙව. නීලසඤ්ඤං පටිලභතීති තස්මිං නීලනිමිත්තෙ නීලමිතිසඤ්ඤං පටිලභති. සුග්ගහිතං කරොතීති පරිකම්මභූමියං සුට්ඨු උග්ගහිතං කරොති. සූපධාරිතං උපධාරෙතීති උපචාරභූමියං සුට්ඨු උපධාරිතං කත්වා උපධාරෙති. ස්වාවත්ථිතං අවත්ථාපෙතීති අප්පනාභූමියං සුට්ඨු නිච්ඡිතං නිච්ඡිනාති. වවත්ථාපෙතීතිපි පාඨො. අජ්ඣත්තඤ්හි නීලපරිකම්මං කරොන්තො කෙසෙ වා පිත්තෙ වා අක්ඛිතාරකායං වා කරොති. බහිද්ධා නීලනිමිත්තෙති නීලපුප්ඵනීලවත්ථනීලධාතූනං අඤ්ඤතරෙ නීලකසිණෙ. චිත්තං උපසංහරතීති චිත්තං උපනෙති. පීතාදීසුපි එසෙව නයො. ආසෙවතීති තමෙව සඤ්ඤං ආදිතො සෙවති. භාවෙතීති වඩ්ඪෙති. බහුලීකරොතීති පුනප්පුනං කරොති. රූපන්ති නීලනිමිත්තං රූපං. රූපසඤ්ඤීති තස්මිං රූපෙ සඤ්ඤා රූපසඤ්ඤා, සා අස්ස අත්ථීති රූපසඤ්ඤී. අජ්ඣත්තං පීතනිමිත්තාදීසු පීතපරිකම්මං කරොන්තො මෙදෙ වා ඡවියා වා අක්ඛීනං පීතට්ඨානෙ වා කරොති. ලොහිතපරිකම්මං කරොන්තො මංසෙ වා ලොහිතෙ වා ජිව්හාය වා හත්ථතලපාදතලෙසු වා අක්ඛීනං රත්තට්ඨානෙ වා කරොති. ඔදාතපරිකම්මං කරොන්තො අට්ඨිම්හි වා දන්තෙ වා නඛෙ වා අක්ඛීනං සෙතට්ඨානෙ වා කරොති. අජ්ඣත්තං අරූපන්ති අජ්ඣත්තං රූපනිමිත්තං නත්ථීති අත්ථො.

මෙත්තාසහගතෙනාති පඨමදුතියතතියජ්ඣානවසෙන මෙත්තාය සමන්නාගතෙන. චෙතසාති චිත්තෙන. එකං දිසන්ති එකං එකිස්සා දිසාය පඨමපරිග්ගහිතං සත්තං උපාදාය එකදිසාපරියාපන්නසත්තඵරණවසෙන වුත්තං. ඵරිත්වාති ඵුසිත්වා ආරම්මණං කත්වා. විහරතීති බ්රහ්මවිහාරාධිට්ඨිතං ඉරියාපථවිහාරං පවත්තෙති. තථා දුතියන්ති යථා පුරත්ථිමාදීසු යංකිඤ්චි එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථෙව තදනන්තරං දුතියං තතියං චතුත්ථං වාති අත්ථො. ඉති උද්ධන්ති එතෙනෙව නයෙන උපරිමං දිසන්ති වුත්තං හොති. අධො තිරියන්ති අධොදිසම්පි තිරියං දිසම්පි එවමෙව . තත්ථ ච අධොති හෙට්ඨා. තිරියන්ති අනුදිසා. එවං සබ්බදිසාසු අස්සමණ්ඩලිකාය අස්සමිව මෙත්තාසහගතං චිත්තං සාරෙතිපි පච්චාසාරෙතිපීති. එත්තාවතා එකමෙකං දිසං පරිග්ගහෙත්වා ඔධිසො මෙත්තාඵරණං දස්සිතං. සබ්බධීතිආදි පන අනොධිසො දස්සනත්ථං වුත්තං. තත්ථ සබ්බධීති සබ්බත්ථ. සබ්බත්තතායාති සබ්බෙසු හීනමජ්ඣිමුක්කට්ඨමිත්තසපත්තමජ්ඣත්තාදිප්පභෙදෙසු අත්තතාය, “අයං පරසත්තො”ති විභාගං අකත්වා අත්තසමතායාති වුත්තං හොති. අථ වා සබ්බත්තතායාති සබ්බෙන චිත්තභාවෙන, ඊසකම්පි බහි අවික්ඛිපමානොති වුත්තං හොති. සබ්බාවන්තන්ති සබ්බසත්තවන්තං, සබ්බසත්තයුත්තන්ති අත්ථො. සබ්බවන්තන්තිපි පාඨො. ලොකන්ති සත්තලොකං.