ඉදානි තස්සා විමොක්ඛුප්පත්තියා හෙතුභූතං හෙතුසම්පත්තිං දස්සෙන්තෙන කථිතාය ගතිකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. දුහෙතුකපටිසන්ධිකස්සාපි හි “නත්ථි ඣානං අපඤ්ඤස්සා”ති (ධ· ප· 372) වචනතො ඣානම්පි න උප්පජ්ජති, කිං පන විමොක්ඛො. තත්ථ ගතිසම්පත්තියාති නිරයතිරච්ඡානයොනිපෙත්තිවිසයමනුස්සදෙවසඞ්ඛාතාසු පඤ්චසු ගතීසු මනුස්සදෙවසඞ්ඛාතාය ගතිසම්පත්තියා. එතෙන පුරිමා තිස්සො ගතිවිපත්තියො පටික්ඛිපති. ගතියා සම්පත්ති ගතිසම්පත්ති, සුගතීති වුත්තං හොති. ගතීති ච සහොකාසා ඛන්ධා. පඤ්චසු ච ගතීසු පෙත්තිවිසයග්ගහණෙනෙව අසුරකායොපි ගහිතො. දෙවාති ඡ කාමාවචරදෙවා බ්රහ්මානො ච. දෙවග්ගහණෙන අසුරාපි සඞ්ගහිතා. ඤාණසම්පයුත්තෙති ඤාණසම්පයුත්තපටිසන්ධික්ඛණෙ. ඛණොපි හි ඤාණසම්පයුත්තයොගෙන තෙනෙව වොහාරෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බො. කතිනං හෙතූනන්ති අලොභාදොසාමොහහෙතූසු කතිනං හෙතූනං. උපපත්තීති උපපජ්ජනං, නිබ්බත්තීති අත්ථො.

යස්මා පන සුද්දකුලජාතාපි තිහෙතුකා හොන්ති, තස්මා තෙ සන්ධාය පඨමපුච්ඡා. යස්මා ච යෙභුය්යෙන මහාපුඤ්ඤා තීසු මහාසාලකුලෙසු ජායන්ති, තස්මා තෙසං තිණ්ණං කුලානං වසෙන තිස්සො පුච්ඡා. පාඨො පන සඞ්ඛිත්තො. මහතී සාලා එතෙසන්ති මහාසාලා, මහාඝරා මහාවිභවාති අත්ථො. අථ වා මහා සාරො එතෙසන්ති මහාසාරාති වත්තබ්බෙ ර-කාරස්ස ල-කාරං කත්වා “මහාසාලා”ති වුත්තං. ඛත්තියා මහාසාලා, ඛත්තියෙසු වා මහාසාලාති ඛත්තියමහාසාලා. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තත්ථ යස්ස ඛත්තියස්ස ගෙහෙ පච්ඡිමන්තෙන කොටිසතං ධනං නිධානගතං හොති, කහාපණානඤ්ච වීසති අම්බණානි දිවසං වලඤ්ජෙ නික්ඛමන්ති, අයං ඛත්තියමහාසාලො නාම. යස්ස බ්රාහ්මණස්ස ගෙහෙ පච්ඡිමන්තෙන අසීතිකොටිධනං නිධානගතං හොති, කහාපණානඤ්ච දස අම්බණානි දිවසං වලඤ්ජෙ නික්ඛමන්ති, අයං බ්රාහ්මණමහාසාලො නාම. යස්ස ගහපතිස්ස ගෙහෙ පච්ඡිමන්තෙන චත්තාලීසකොටිධනං නිධානගතං හොති, කහාපණානඤ්ච පඤ්ච අම්බණානි දිවසං වලඤ්ජෙ නික්ඛමන්ති, අයං ගහපතිමහාසාලො නාම.

රූපාවචරානං අරූපාවචරානඤ්ච එකන්තතිහෙතුකත්තා “ඤාණසම්පයුත්තෙ”ති න වුත්තං, මනුස්සෙසු පන දුහෙතුකාහෙතුකානඤ්ච සබ්භාවතො, කාමාවචරෙසු දෙවෙසු දුහෙතුකානඤ්ච සබ්භාවතො සෙසෙසු “ඤාණසම්පයුත්තෙ”ති වුත්තං. එත්ථ ච කාමාවචරදෙවා පඤ්චකාමගුණරතියා කීළන්ති, සරීරජුතියා ච ජොතන්තීති දෙවා, රූපාවචරබ්රහ්මානො ඣානරතියා කීළන්ති , සරීරජුතියා ච ජොතන්තීති දෙවා, අරූපාවචරබ්රහ්මානො ඣානරතියා කීළන්ති, ඤාණජුතියා ච ජොතන්තීති දෙවා.

කුසලකම්මස්ස ජවනක්ඛණෙති අතීතජාතියා ඉධ තිහෙතුකපටිසන්ධිජනකස්ස තිහෙතුකකාමාවචරකුසලකම්මස්ස ච ජවනවීථියං පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙන සත්තවාරං ජවනක්ඛණෙ, පවත්තනකාලෙති අත්ථො. තයො හෙතූ කුසලාති අලොභො කුසලහෙතු අදොසො කුසලහෙතු අමොහො කුසලහෙතු. තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනායාති තස්මිං වුත්තක්ඛණෙයෙව ජාතාය කුසලචෙතනාය. සහජාතපච්චයා හොන්තීති උප්පජ්ජමානා ච සහඋප්පාදනභාවෙන උපකාරකා හොන්ති. තෙන වුච්චතීති තෙන සහජාතපච්චයභාවෙනෙව වුච්චති. කුසලමූලපච්චයාපි සඞ්ඛාරාති එකචිත්තක්ඛණිකපච්චයාකාරනයෙන වුත්තං. “සඞ්ඛාරා”ති ච බහුවචනෙන තත්ථ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා සබ්බෙ චෙතසිකා ගහිතාති වෙදිතබ්බං. අපිසද්දෙන සඞ්ඛාරපච්චයාපි කුසලමූලානීතිපි වුත්තං හොති.

නිකන්තික්ඛණෙති අත්තනො විපාකං දාතුං පච්චුපට්ඨිතකම්මෙ වා තථා පච්චුපට්ඨිතකම්මෙන උපට්ඨාපිතෙ කම්මනිමිත්තෙ වා ගතිනිමිත්තෙ වා උප්පජ්ජමානානං නිකන්තික්ඛණෙ. නිකන්තීති නිකාමනා පත්ථනා. ආසන්නමරණස්ස හි මොහෙන ආකුලචිත්තත්තා අවීචිජාලායපි නිකන්ති උප්පජ්ජති, කිං පන සෙසෙසු නිමිත්තෙසු. ද්වෙ හෙතූති ලොභො අකුසලහෙතු මොහො අකුසලහෙතු. භවනිකන්ති පන පටිසන්ධිඅනන්තරං පවත්තභවඞ්ගවීථිතො වුට්ඨිතමත්තස්සෙව අත්තනො ඛන්ධසන්තානං ආරබ්භ සබ්බෙසම්පි උප්පජ්ජති. “යස්ස වා පන යත්ථ අකුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස තත්ථ කුසලා ධම්මා න උප්පජ්ජිත්ථාති ආමන්තා”ති එවමාදි ඉදමෙව සන්ධාය වුත්තං. තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනායාති අකුසලචෙතනාය.

පටිසන්ධික්ඛණෙති තෙන කම්මෙන ගහිතපටිසන්ධික්ඛණෙ. තයො හෙතූති අලොභො අබ්යාකතහෙතු අදොසො අබ්යාකතහෙතු අමොහො අබ්යාකතහෙතු. තස්මිං ඛණෙ ජාතචෙතනායාති විපාකාබ්යාකතචෙතනාය. නාමරූපපච්චයාපි විඤ්ඤාණන්ති එත්ථ තස්මිං පටිසන්ධික්ඛණෙ තයො විපාකහෙතූ සෙසචෙතසිකා ච නාමං, හදයවත්ථු රූපං. තතො නාමරූපපච්චයතොපි පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං පවත්තති. විඤ්ඤාණපච්චයාපි නාමරූපන්ති එත්ථාපි නාමං වුත්තප්පකාරමෙව, රූපං පන ඉධ සහෙතුකමනුස්සපටිසන්ධියා අධිප්පෙතත්තා ගබ්භසෙය්යකානං වත්ථුදසකං කායදසකං භාවදසකන්ති සමතිංස රූපානි, සංසෙදජානං ඔපපාතිකානඤ්ච පරිපුණ්ණායතනානං චක්ඛුදසකං සොතදසකං ඝානදසකං ජිව්හාදසකඤ්චාති සමසත්තති රූපානි. තං වුත්තප්පකාරං නාමරූපං පටිසන්ධික්ඛණෙ පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණපච්චයා පවත්තති.