මහාකරුණාඤාණනිද්දෙසෙ බහුකෙහි ආකාරෙහීති ඉදානි වුච්චමානෙහි එකූනනවුතියා පකාරෙහි. පස්සන්තානන්ති ඤාණචක්ඛුනා ච බුද්ධචක්ඛුනා ච ඔලොකෙන්තානං. ඔක්කමතීති ඔතරති පවිසති. ආදිත්තොති දුක්ඛලක්ඛණවසෙන පීළායොගතො සන්තාපනට්ඨෙන ආදීපිතො. “යදනිච්චං, තං දුක්ඛ”න්ති (සං· නි· 3.15) වුත්තත්තා සබ්බසඞ්ඛතස්ස චෙව දුක්ඛලක්ඛණවසෙන පීළිතත්තා දුක්ඛස්ස ච කරුණාය මූලභූතත්තා පඨමං දුක්ඛලක්ඛණවසෙන “ආදිත්තො”ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. රාගාදීහි ආදිත්තතං පන උපරි වක්ඛති. අථ වා ආදිත්තොති රාගාදීහියෙව ආදිත්තො. උපරි පන “තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි නිබ්බාපෙතා”ති අත්ථාපෙක්ඛනවසෙන පුන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං . ලොකසන්නිවාසොති පඤ්චක්ඛන්ධා ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන ලොකො, තණ්හාදිට්ඨිවසෙන සන්නිවසන්ති එත්ථ සත්තාති සන්නිවාසො, ලොකොව සන්නිවාසො ලොකසන්නිවාසො. දුක්ඛිතං ඛන්ධසන්තානං උපාදාය සත්තවොහාරසබ්භාවතො ලොකසන්නිවාසයොගතො සත්තසමූහොපි ලොකසන්නිවාසො. සොපි ච සහඛන්ධකොයෙව. උය්යුත්තොති අනෙකෙසු කිච්චෙසු නිච්චබ්යාපාරතාය කතයොගො කතඋස්සාහො, සතතකිච්චෙසු සඋස්සුක්කොති අත්ථො. ඝට්ටනයුත්තොති වා උය්යුත්තො. පයාතොති පබ්බතෙය්යා නදී විය අනවට්ඨිතගමනෙන මරණාය යාතුං ආරද්ධො. කුම්මග්ගප්පටිපන්නොති කුච්ඡිතං මිච්ඡාමග්ගං පටිපන්නො. උපරි පන “විපථපක්ඛන්දො”ති නානාපදෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තං.

උපනීයතීති ජරාවසෙන මරණාය උපනීයති හරීයති. ජරා හි “ආයුනො සංහානී”ති (සං· නි· 2.2) වුත්තා. අද්ධුවොති න ථිරො, සදා තථෙව න හොති. යස්මා අද්ධුවො, තස්මා උපනීයතීති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං ජරාදුක්ඛං වුත්තං. තං ජරාදුක්ඛං දිස්වා ජරාපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අතාණොති තායිතුං රක්ඛිතුං සමත්ථෙන රහිතො, අනාරක්ඛොති වුත්තං හොති. අනභිස්සරොති අභිසරිත්වා අභිගන්ත්වා බ්යාහරණෙන අස්සාසෙතුං සමත්ථෙන රහිතො, අසහායොති වා අත්ථො. යස්මා අනභිස්සරො, තස්මා අතාණොති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං පියවිප්පයොගදුක්ඛං වුත්තං. තං පියවිප්පයොගදුක්ඛං දිස්වා ඤාතිපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අස්සකොති සකභණ්ඩරහිතො. සබ්බං පහාය ගමනීයන්ති සකභණ්ඩන්ති සල්ලක්ඛිතං සබ්බං පහාය ලොකෙන ගන්තබ්බං. යස්මා සබ්බං පහාය ගමනීයං, තස්මා අස්සකොති පුරිමස්ස කාරණවචනමෙතං. එතෙන සකාරණං මරණදුක්ඛං වුත්තං. තං දිස්වා භොගපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අඤ්ඤත්ථ “කම්මස්සකා මාණවසත්තා”ති (ම· නි· 3.289) වුත්තං, ඉධ ච රට්ඨපාලසුත්තෙ ච “අස්සකො ලොකො”ති (ම· නි· 2.305) වුත්තං, තං කථං යුජ්ජතීති චෙ? පහාය ගමනීයං සන්ධාය “අස්සකො”ති වුත්තං, කම්මං පන න පහාය ගමනීයං. තස්මා “කම්මස්සකා”ති වුත්තං. රට්ඨපාලසුත්තෙයෙව ච එවමෙතං වුත්තං “ත්වං පන යථාකම්මං ගමිස්සසී”ති (ම· නි· 2.306). ඌනොති පාරිපූරිරහිතො. අතිත්තොති භිය්යො භිය්යො පත්ථනායපි න සුහිතො . ඉදං ඌනභාවස්ස කාරණවචනං. තණ්හාදාසොති තණ්හාය වසෙ වත්තනතො තණ්හාය දාසභූතො. ඉදං අතිත්තභාවස්ස කාරණවචනං. එතෙන ඉච්ඡාරොගාපදෙසෙන සකාරණං බ්යාධිදුක්ඛං වුත්තං. තං බ්යාධිදුක්ඛං දිස්වා බ්යාධිපාරිජුඤ්ඤරහිතාපි විඤ්ඤූ පබ්බජන්ති. අතායනොති පුත්තාදීහිපි තායනස්ස අභාවතො අතායනො අනාරක්ඛො, අලබ්භනෙය්යඛෙමො වා. අලෙණොති අල්ලීයිතුං නිස්සිතුං අනරහො අල්ලීනානම්පි ච ලෙණකිච්චාකාරකො. අසරණොති නිස්සිතානං න භයසාරකො න භයවිනාසකො. අසරණීභූතොති පුරෙ උප්පත්තියා අත්තනො අභාවෙනෙව අසරණො, උප්පත්තිසමකාලමෙව අසරණීභූතොති අත්ථො.