කුසලපක්ඛො කුසලපක්ඛෙන නිද්දිසිතබ්බොති රක්ඛිතචිත්තස්සාති සතිසංවරො, සො ඡබ්බිධො ද්වාරවසෙන චක්ඛුද්වාරසංවරො යාව මනොද්වාරසංවරොති. සම්මාසඞ්කප්පො තිවිධො – නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො, අබ්යාපාදසඞ්කප්පො, අවිහිංසාසඞ්කප්පොති. සම්මාදිට්ඨි අට්ඨවිධා දුක්ඛෙ ඤාණං…පෙ… ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ඤාණන්ති. උදයබ්බයඤාණං පඤ්ඤාසවිධං අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො…පෙ… විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. ථිනමිද්ධාභිභවනං චතුබ්බිධං චතුමග්ගවසෙන. තත්ථ සතිසංවරො ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධො. තෙසු ලොකියො කාමාවචරොව, ලොකුත්තරො දස්සනභාවනාභෙදතො දුවිධො. එකමෙකො චෙත්ථ චතුසතිපට්ඨානභෙදතො චතුබ්බිධො. එස නයො සම්මාසඞ්කප්පාදීසුපි.

අයං පන විසෙසො – සම්මාසඞ්කප්පො පඨමජ්ඣානවසෙන රූපාවචරොතිපි නීහරිතබ්බො. පදට්ඨානවිභාගො පදට්ඨානහාරසම්පාතෙ වුත්තනයෙන වත්තබ්බො . අකුසලපක්ඛෙ අසංවරො චක්ඛුඅසංවරො…පෙ… කායඅසංවරො, චොපනකායඅසංවරො, වාචාඅසංවරො, මනොඅසංවරොති අට්ඨවිධො. මිච්ඡාසඞ්කප්පො කාමවිතක්කාදිවසෙන තිවිධො. අඤ්ඤාණං “දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ”න්තිආදිනා අට්ඨවිධා විභත්තං. සම්මාදිට්ඨිපටිපක්ඛතො මිච්ඡාදිට්ඨි ද්වාසට්ඨිවිධෙන වෙදිතබ්බා. ථිනමිද්ධං උප්පත්තිභූමිතො පඤ්චවිධන්ති එවං අකුසලපක්ඛෙ විභත්ති වෙදිතබ්බා.

පරිවත්තනහාරෙ ආවට්ටහාරෙ වුත්තනයෙන සමථවිපස්සනානිද්ධාරණං අකත්වා “සමථවිපස්සනාය භාවිතායා”ති ආහ. ලොකියා චෙත්ථ සමථවිපස්සනා දට්ඨබ්බා. පටිපක්ඛෙනාති “අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා”ති ගාථාය පටිපක්ඛෙනාති අධිප්පායො. අථ වා විභත්තිහාරෙ නිද්දිට්ඨස්ස අකුසලපක්ඛස්ස පටිපක්ඛෙනාති අත්ථො.

“මානසං හදයං පණ්ඩරං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො මනොවිඤ්ඤාණධාතූ”ති (ධ· ස· 6) ච චිත්තස්ස වෙවචනං. “තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො අප්පනා බ්යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා”ති ච සම්මාසඞ්කප්පස්ස. “පඤ්ඤා පජානනා විචයො පවිචයො”තිආදිනා (ධ· ස· 16) සම්මාදිට්ඨියා. “ථිනං ථියනා ථියිතත්තං චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා ඔනාහො පරිනාහො අන්තොසඞ්කොචො”ති ථිනස්ස. “අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා කායාලසියං සුප්යං සුප්යනා සුපිතත්ත”න්ති (ධ· ස· 1163) මිද්ධස්ස. “භික්ඛකො භික්ඛූ”තිආදිනා (පාරා· 45) භික්ඛුපදස්ස. “දුග්ගති අපායො විනිපාතො වට්ටදුක්ඛං සංසාරො”තිආදිනා දුග්ගතියා වෙවචනං වෙදිතබ්බං.

අධිට්ඨහිත්වා රක්ඛන්තියා සතියා රක්ඛියමානං චිත්තං තස්සා අධිට්ඨානං විය හොතීති කත්වා වුත්තං – “රක්ඛිතචිත්තස්සාති පදට්ඨානපඤ්ඤත්ති සතියා”ති. සෙසං ඉමස්මිං පඤ්ඤත්තිහාරසම්පාතෙ ඉතො පරෙසු ඔතරණසොධනහාරසම්පාතෙසුපි අපුබ්බං නත්ථි. හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

අධිට්ඨානහාරසම්පාතෙ සම්මාදිට්ඨි නාම යං දුක්ඛෙ ඤාණන්තිආදිනා චතුසච්චහෙතුහෙතුසමුප්පන්නපච්චයපච්චයුප්පන්නසඞ්ඛාතස්ස විසයස්ස වසෙන වෙමත්තතං දස්සෙත්වා පුන යං තත්ථ තත්ථ යථාභූතං ඤාණදස්සනන්ති පාළිපාළිඅත්ථානං අවසිට්ඨවිසයවසෙනෙව වෙමත්තතං දීපෙති. තත්ථ යං සච්චාගමනන්ති යං සච්චතො අවිපරීතතො විසයස්ස ආගමනං, අධිගමොති අත්ථො. “යං පච්චාගමන”න්තිපි පාඨො, තස්ස යං පටිපාටිවිසයස්ස ආගමනං, තංතංවිසයාධිගමොති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පරික්ඛාරසමාරොපනහාරසම්පාතෙසු යං වත්තබ්බං, තං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.