රක්ඛීයතීති රක්ඛිතං. ඉදං පදවසෙන නිබ්බචනං. යස්මා පන අත්ථවසෙන නිබ්බචනෙ වුත්තෙ පදවසෙන නිබ්බචනං වුත්තමෙව හොති, තස්මා “රක්ඛිතං පරිපාලීයතීති එසා නිරුත්තී”ති වුත්තං. තත්ථ ඉති-සද්දො ආද්යත්ථො, පකාරෙ වා. තෙන එවමාදිකා එවංපකාරා වා එසා නිරුත්තීති වුත්තං හොති. තස්මා චින්තෙතීති චිත්තං. අත්තනො සන්තානං චිනොතීති චිත්තං, පච්චයෙහි චිතන්ති චිත්තං, චිත්තවිචිත්තට්ඨෙන චිත්තං, චිත්තකරණට්ඨෙන චිත්තං. සම්මා සඞ්කප්පෙතීති සම්මාසඞ්කප්පොතිආදිනා නිරුත්ති වෙදිතබ්බා.

අයං එත්ථ භගවතො අධිප්පායොති “රක්ඛිතචිත්තො අස්සා”තිආදිනා ඉන්ද්රියසංවරාදයො දුග්ගතිපහානඤ්ච වදතො භගවතො එත්ථ ගාථායං අධිප්පායො. කොකාලිකො හීතිආදි නිදානනිද්දෙසො. තත්ථ හි-සද්දො කාරණෙ. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා කොකාලිකො (සං· නි· 1.181; අ· නි· 10.89; සු· නි· කොකාලිකසුත්ත) අරක්ඛිතචිත්තතාය අග්ගසාවකෙසු චිත්තං පදොසෙත්වා පදුමනිරයං උපපන්නො, තස්මා දුග්ගතියො ජහිතුකාමො රක්ඛිතචිත්තො අස්සාති භගවා සතිආරක්ඛෙන චෙතසා සමන්නාගතො සබ්බා දුග්ගතියො ජහතීති අත්ථො. සුත්තම්හි වුත්තං “සතියා චිත්තං රක්ඛිතබ්බ”න්ති දෙසනානුසන්ධිදස්සනං.

නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පබහුලො කසිණවසෙන මෙත්තාදිවසෙන වා ලද්ධාය චිත්තෙකග්ගතාසඞ්ඛාතාය චිත්තමඤ්ජූසාය චිත්තං ඨපෙත්වා සමාධිංයෙව වා යථාලද්ධං සංකිලෙසතො රක්ඛිතචිත්තො නාම හොතීති වුත්තං – “තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්ස සම්මාසඞ්කප්පගොචරොති අයං සමථො”ති. පඤ්ඤාපධානා විපස්සනාති ආහ – “සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරොති අයං විපස්සනා”ති. අරියමග්ගෙන දුක්ඛසච්චෙ පරිඤ්ඤාතෙ උදයබ්බයදස්සනං මත්ථකප්පත්තං නාම හොතීති වුත්තං – “ඤත්වාන උදයබ්බයන්ති දුක්ඛපරිඤ්ඤා”ති. “යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම”න්ති හි මග්ගඤාණස්ස පවත්තිදස්සනාති. ඉමානි චත්තාරි සච්චානීති චතුසච්චධම්මවසෙන ආවට්ටනං නිට්ඨපෙති. තත්ථ පුරිමෙන සච්චද්වයට්ඨපනෙන විසභාගධම්මවසෙන, පච්ඡිමෙන සභාගධම්මවසෙන ආවට්ටනන්ති දට්ඨබ්බං.

කුසලපක්ඛො කුසලපක්ඛෙන නිද්දිසිතබ්බොති රක්ඛිතචිත්තස්සාති සතිසංවරො, සො ඡබ්බිධො ද්වාරවසෙන චක්ඛුද්වාරසංවරො යාව මනොද්වාරසංවරොති. සම්මාසඞ්කප්පො තිවිධො – නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො, අබ්යාපාදසඞ්කප්පො, අවිහිංසාසඞ්කප්පොති. සම්මාදිට්ඨි අට්ඨවිධා දුක්ඛෙ ඤාණං…පෙ… ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු ඤාණන්ති. උදයබ්බයඤාණං පඤ්ඤාසවිධං අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො…පෙ… විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. ථිනමිද්ධාභිභවනං චතුබ්බිධං චතුමග්ගවසෙන. තත්ථ සතිසංවරො ලොකියලොකුත්තරවසෙන දුවිධො. තෙසු ලොකියො කාමාවචරොව, ලොකුත්තරො දස්සනභාවනාභෙදතො දුවිධො. එකමෙකො චෙත්ථ චතුසතිපට්ඨානභෙදතො චතුබ්බිධො. එස නයො සම්මාසඞ්කප්පාදීසුපි.

අයං පන විසෙසො – සම්මාසඞ්කප්පො පඨමජ්ඣානවසෙන රූපාවචරොතිපි නීහරිතබ්බො. පදට්ඨානවිභාගො පදට්ඨානහාරසම්පාතෙ වුත්තනයෙන වත්තබ්බො . අකුසලපක්ඛෙ අසංවරො චක්ඛුඅසංවරො…පෙ… කායඅසංවරො, චොපනකායඅසංවරො, වාචාඅසංවරො, මනොඅසංවරොති අට්ඨවිධො. මිච්ඡාසඞ්කප්පො කාමවිතක්කාදිවසෙන තිවිධො. අඤ්ඤාණං “දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ”න්තිආදිනා අට්ඨවිධා විභත්තං. සම්මාදිට්ඨිපටිපක්ඛතො මිච්ඡාදිට්ඨි ද්වාසට්ඨිවිධෙන වෙදිතබ්බා. ථිනමිද්ධං උප්පත්තිභූමිතො පඤ්චවිධන්ති එවං අකුසලපක්ඛෙ විභත්ති වෙදිතබ්බා.