“මානසං හදයං පණ්ඩරං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො මනොවිඤ්ඤාණධාතූ”ති (ධ· ස· 6) ච චිත්තස්ස වෙවචනං. “තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො අප්පනා බ්යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා”ති ච සම්මාසඞ්කප්පස්ස. “පඤ්ඤා පජානනා විචයො පවිචයො”තිආදිනා (ධ· ස· 16) සම්මාදිට්ඨියා. “ථිනං ථියනා ථියිතත්තං චිත්තස්ස අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා ඔනාහො පරිනාහො අන්තොසඞ්කොචො”ති ථිනස්ස. “අකල්ලතා අකම්මඤ්ඤතා කායාලසියං සුප්යං සුප්යනා සුපිතත්ත”න්ති (ධ· ස· 1163) මිද්ධස්ස. “භික්ඛකො භික්ඛූ”තිආදිනා (පාරා· 45) භික්ඛුපදස්ස. “දුග්ගති අපායො විනිපාතො වට්ටදුක්ඛං සංසාරො”තිආදිනා දුග්ගතියා වෙවචනං වෙදිතබ්බං.

අධිට්ඨහිත්වා රක්ඛන්තියා සතියා රක්ඛියමානං චිත්තං තස්සා අධිට්ඨානං විය හොතීති කත්වා වුත්තං – “රක්ඛිතචිත්තස්සාති පදට්ඨානපඤ්ඤත්ති සතියා”ති. සෙසං ඉමස්මිං පඤ්ඤත්තිහාරසම්පාතෙ ඉතො පරෙසු ඔතරණසොධනහාරසම්පාතෙසුපි අපුබ්බං නත්ථි. හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

අධිට්ඨානහාරසම්පාතෙ සම්මාදිට්ඨි නාම යං දුක්ඛෙ ඤාණන්තිආදිනා චතුසච්චහෙතුහෙතුසමුප්පන්නපච්චයපච්චයුප්පන්නසඞ්ඛාතස්ස විසයස්ස වසෙන වෙමත්තතං දස්සෙත්වා පුන යං තත්ථ තත්ථ යථාභූතං ඤාණදස්සනන්ති පාළිපාළිඅත්ථානං අවසිට්ඨවිසයවසෙනෙව වෙමත්තතං දීපෙති. තත්ථ යං සච්චාගමනන්ති යං සච්චතො අවිපරීතතො විසයස්ස ආගමනං, අධිගමොති අත්ථො. “යං පච්චාගමන”න්තිපි පාඨො, තස්ස යං පටිපාටිවිසයස්ස ආගමනං, තංතංවිසයාධිගමොති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ පරික්ඛාරසමාරොපනහාරසම්පාතෙසු යං වත්තබ්බං, තං පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා උත්තානමෙව.

අපි චෙත්ථ හාරසම්පාතනිද්දෙසො ඉමිනාපි නයෙන වෙදිතබ්බො –

තත්ථ කතමො දෙසනාහාරසම්පාතො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති මනොති ඛන්ධවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං දෙසෙති. ආයතනවවත්ථානෙන මනායතනං , ධාතුවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණධාතුං, ඉන්ද්රියවවත්ථානෙන මනින්ද්රියං. කතමෙ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා? ඡ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා, කුසලානං කුසලමූලානි, අකුසලානං අකුසලමූලානි, සාධිපතිකානං අධිපති, සබ්බචිත්තුප්පාදානං ඉන්ද්රියානි. අපි ච ඉමස්මිං සුත්තෙ මනො අධිප්පෙතො. යථා බලග්ගස්ස රාජා පුබ්බඞ්ගමො, එවමෙවං ධම්මානං මනො පුබ්බඞ්ගමො. තත්ථ තිවිධෙන මනො පුබ්බඞ්ගමො නෙක්ඛම්මඡන්දෙන අබ්යාපාදඡන්දෙන අවිහිංසාඡන්දෙන. තත්ථ අලොභස්ස නෙක්ඛම්මඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං, අදොසස්ස අබ්යාපාදඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං, අමොහස්ස අවිහිංසාඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං.

මනොසෙට්ඨාති මනො තෙසං ධම්මානං සෙට්ඨං විසිට්ඨං උත්තමං පවරං මූලං පමුඛං පාමොක්ඛං, තෙන වුච්චති “මනොසෙට්ඨා”ති. මනොමයාති මනෙන කතා, මනෙන නිම්මිතා, මනෙන නිබ්බත්තා, මනො තෙසං පච්චයො, තෙන වුච්චති “මනොමයා”ති. තෙ පන ධම්මා ඡන්දසමුදානිතා අනාවිලසඞ්කප්පසමුට්ඨානා ඵස්සසමොධානා වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. මනසා චෙ පසන්නෙනාති යා සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො. ඉති ඉමිනා පසාදෙන උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති “පසන්නෙනා”ති ඉදං මනොකම්මං . භාසති වාති වචීකම්මං. කරොති වාති කායකම්මං. ඉති දසකුසලකම්මපථා දස්සිතා.

තතොති දසවිධස්ස කුසලකම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා. නන්ති යො සො කතපුඤ්ඤො කතකුසලො කතභීරුත්තාණො, තං පුග්ගලං. සුඛන්ති දුවිධං සුඛං කායිකං චෙතසිකඤ්ච. අන්වෙතීති අනුගච්ඡති.

ඉධස්සු පුරිසො අප්පහීනානුසයො සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදං අනුපස්සති, සො සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදං අනුපස්සන්තො යථාදිට්ඨං යථාසුතං සම්පත්තිභවං පත්ථෙති. ඉච්චස්ස අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච අනුබද්ධා හොන්ති, සො යථාදිට්ඨං යථාසුතං සම්පත්තිභවං පත්ථෙන්තො පසාදනීයවත්ථුස්මිං චිත්තං පසාදෙති සද්දහති ඔකප්පෙති. සො පසන්නචිත්තො තිවිධං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං අනුතිට්ඨති දානමයං සීලමයං භාවනාමයං කායෙන වාචාය මනසා. සො තස්ස විපාකං පච්චනුභොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ උපපජ්ජෙ වා අපරාපරෙ වා පරියායෙ. ඉති ඛො පනස්ස අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා සුඛවෙදනීයො ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනාති එවං සන්තං තං සුඛමන්වෙති. තස්සෙවං වෙදනාය අපරාපරං පරිවත්තමානාය උප්පජ්ජති තණ්හා. තණ්හාපච්චයා උපාදානං…පෙ… සමුදයො හොතීති.