එවං උද්දිට්ඨෙ හාරාදයො නිද්දිසිතුං “තත්ථ සඞ්ඛෙපතො”තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං උද්දෙසපාඨෙ. සඞ්ඛෙපතො නෙත්ති කිත්තිතාති සමාසතො නෙත්තිප්පකරණං කථිතං. හාරනයමූලපදානඤ්හි සරූපදස්සනං උද්දෙසපාඨෙන කතන්ති. එත්ථ ච හාරනයානං –

තෙසු අවිසෙසතො විසෙසතො ච හාරනයානං අත්ථො දස්සිතො. ලක්ඛණාදීසු පන අවිසෙසතො සබ්බෙපි හාරා නයා ච යථාක්කමං බ්යඤ්ජනත්ථමුඛෙන නවඞ්ගස්ස සාසනස්ස අත්ථසංවණ්ණනලක්ඛණා. විසෙසතො පන තස්ස තස්ස හාරස්ස නයස්ස ච ලක්ඛණං නිද්දෙසෙ එව කථයිස්සාම. කමාදීනි ච යස්මා නෙසං ලක්ඛණෙසු ඤාතෙසු විඤ්ඤෙය්යානි හොන්ති, තස්මා තානිපි නිද්දෙසතො පරතො පකාසයිස්සාම.

යා පන අස්සාදාදීනවතාතිආදිකා නිද්දෙසගාථා, තාසු අස්සාදාදීනවතාති අස්සාදො ආදීනවතාති පදවිභාගො. ආදීනවතාති ච ආදීනවො එව. කෙචි “අස්සාදාදීනවතො”ති පඨන්ති, තං න සුන්දරං. තත්ථ අස්සාදීයතීති අස්සාදො, සුඛං සොමනස්සඤ්ච. වුත්තඤ්හෙතං – “යං, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු අස්සාදො”ති (ම· නි· 1.166; සං· නි· 3.26). යථා චෙතං සුඛං සොමනස්සං, එවං ඉට්ඨාරම්මණම්පි. වුත්තම්පි චෙතං – “සො තදස්සාදෙති තං නිකාමෙතී”ති “රූපං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජතී”ති (පට්ඨා· 1.1.424), “සංයොජනීයෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො”ති (සං· නි· 2.53) ච . අස්සාදෙති එතායාති වා අස්සාදො, තණ්හා. තණ්හාය හි කාරණභූතාය පුග්ගලො සුඛම්පි සුඛාරම්මණම්පි අස්සාදෙති. යථා ච තණ්හා, එවං විපල්ලාසාපි. විපල්ලාසවසෙන හි සත්තා අනිට්ඨම්පි ආරම්මණං ඉට්ඨාකාරෙන අස්සාදෙන්ති, එවං වෙදනාය සබ්බෙසං තෙභූමකසඞ්ඛාරානං තණ්හාය විපල්ලාසානඤ්ච අස්සාදවිචාරො වෙදිතබ්බො.

කථං පන දුක්ඛාදුක්ඛමසුඛවෙදනානං අස්සාදනීයතාති? විපල්ලාසතො සුඛපරියායසබ්භාවතො ච. තථා හි වුත්තං – “සුඛා ඛො, ආවුසො විසාඛ, වෙදනා ඨිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා. දුක්ඛා වෙදනා ඨිතිදුක්ඛා විපරිණාමසුඛා, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ඤාණසුඛා අඤ්ඤාණදුක්ඛා”ති (ම· නි· 1.465). තත්ථ වෙදනාය අට්ඨසතපරියායවසෙන, තෙභූමකසඞ්ඛාරානං නික්ඛෙපකණ්ඩරූපකණ්ඩවසෙන, තණ්හාය සංකිලෙසවත්ථුවිභඞ්ගෙ නික්ඛෙපකණ්ඩෙ ච තණ්හානිද්දෙසවසෙන, විපල්ලාසානං සුඛසඤ්ඤාදිවසෙන ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතවසෙන ච විභාගො වෙදිතබ්බො.

ආදීනවො දුක්ඛා වෙදනා තිස්සොපි වා දුක්ඛතා. අථ වා සබ්බෙපි තෙභූමකා සඞ්ඛාරා ආදීනවො. ආදීනං අතිවිය කපණං වාති පවත්තතීති හි ආදීනවො, කපණමනුස්සො, එවංසභාවා ච තෙභූමකා ධම්මා අනිච්චතාදියොගෙන. යතො තත්ථ ආදීනවානුපස්සනා ආරද්ධවිපස්සකානං යථාභූතනයොති වුච්චති. තථා ච වුත්තං – “යං, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු ආදීනවො”ති. තස්මා ආදීනවො දුක්ඛසච්චනිද්දෙසභූතානං ජාතියාදීනං අනිච්චතාදීනං ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරානඤ්ච වසෙන විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බො.

නිස්සරති එතෙනාති නිස්සරණං, අරියමග්ගො. නිස්සරතීති වා නිස්සරණං නිබ්බානං. උභයම්පි සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන එකසෙසෙන වා “නිස්සරණ”න්ති වුත්තං. පි-සද්දො පුරිමානං පච්ඡිමානඤ්ච සම්පිණ්ඩනත්ථො. තත්ථ අරියමග්ගපක්ඛෙ සතිපට්ඨානාදීනං සත්තත්තිංසබොධිපක්ඛියධම්මානං කායානුපස්සනාදීනඤ්ච තදන්තොගධභෙදානං වසෙන නිස්සරණං විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බං.

නිබ්බානපක්ඛෙ පන කිඤ්චාපි අසඞ්ඛතාය ධාතුයා නිප්පරියායෙන විභාගො නත්ථි. පරියායෙන පන සොපාදිසෙසනිරුපාදිසෙසභෙදෙන. යතො වා තං නිස්සටං, තෙසං පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි· ම· 1.3) දස්සිතප්පභෙදානං චක්ඛාදීනං ඡන්නං ද්වාරානං රූපාදීනං ඡන්නං ආරම්මණානං තංතංද්වාරප්පවත්තානං ඡන්නං ඡන්නං විඤ්ඤාණඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාතණ්හාවිතක්කවිචාරානං පථවීධාතුආදීනං ඡන්නං ධාතූනං දසන්නං කසිණායතනානං අසුභානං කෙසාදීනං ද්වත්තිංසාය ආකාරානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ද්වාදසන්නං ආයතනානං අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං ලොකියානං ඉන්ද්රියානං කාමධාතුආදීනං තිස්සන්නං ධාතූනං කාමභවාදීනං තිණ්ණං තිණ්ණං භවානං චතුන්නං ඣානානං අප්පමඤ්ඤානං ආරුප්පානං ද්වාදසන්නං පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගානඤ්චාති එවමාදීනං සඞ්ඛතධම්මානං නිස්සරණභාවෙන ච විභජිත්වා නිද්දිසිතබ්බං.