ඉදං වුත්තං හොති – යො අනඤ්ඤසාධාරණමහාකරුණාසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාදිගුණවිසෙසයොගෙන සදෙවකෙන ලොකෙන පූජනීයො නමස්සනීයො ච භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, තස්ස ලොකෙ උත්තමපුග්ගලස්ස එතං ඉදානි අම්හෙහි විභජිතබ්බහාරනයපට්ඨානවිචාරණවිසයභූතං සාසනං ආදිකල්යාණතාදිගුණසම්පත්තියා වරං අග්ගං උත්තමං නිපුණඤාණගොචරතාය පණ්ඩිතවෙදනීයමෙවාති. භගවතො හි වචනං එකගාථාමත්තම්පි සච්චපටිච්චසමුප්පාදඛන්ධායතනධාතින්ද්රියසතිපට්ඨානාදිසභාවධම්මනිද්ධාරණක්ඛමතාය සොළසහාරපඤ්චනයසොළසඅට්ඨවීසතිවිධපට්ඨානවිචාරයොග්යභාවෙන ච පරමගම්භීරං අත්ථතො අගාධපාරං සණ්හසුඛුමඤාණවිසයමෙවාති. තෙනෙවාහ – “පඤ්ඤවන්තස්සායං ධම්මො, නායං ධම්මො දුප්පඤ්ඤස්සා”ති (දී· නි· 3.358; අ· නි· 8.30). අථ වා භගවතො සාසනං පරිඤ්ඤාක්කමෙන ලක්ඛණාවබොධප්පටිපත්තියා සුඤ්ඤතමුඛාදීහි ඔගාහිතබ්බත්තා අවිඤ්ඤූනං සුපිනන්තෙනපි න විසයො හොතීති ආහ – “විදූහි ඤෙය්ය”න්ති. තථා ච වුත්තං – “එතු විඤ්ඤූ පුරිසො”තිආදි.
අපරෙ පන “තං තස්ස සාසනවර”න්ති පඨන්ති, තෙසං මතෙන යං-සද්දො සාසන-සද්දෙන සමානාධිකරණොති දට්ඨබ්බො. ඉදං වුත්තං හොති යං සාසනවරං සලොකපාලො ලොකො පූජයති නමස්සති ච, තං සාසනවරං විදූහි ඤාතබ්බන්ති. ඉමස්මිඤ්ච නයෙ ලොකපාල-සද්දෙන භගවාපි වුච්චති. භගවා හි ලොකග්ගතායකත්තා නිප්පරියායෙන ලොකපාලො, තස්මා “තස්සා”ති ලොකපාලස්ස සත්ථුනොති අත්ථො. සලොකපාලොති චෙත්ථ ලොකපාල-සද්දො ගුණීභූතොපි සත්ථුවිසයත්තා සාසන-සද්දාපෙක්ඛතාය සාමිභාවෙන සම්බන්ධීවිසෙසභූතො පධානභූතො විය පටිනිද්දෙසං අරහතීති.
කථං පන සයං ධම්මස්සාමී භගවා ධම්මං පූජයතීති? නායං විරොධො. ධම්මගරුනො හි බුද්ධා භගවන්තො, තෙ සබ්බකාලං ධම්මං අපචායමානාව විහරන්තීති. වුත්තඤ්හෙතං – “යංනූනාහං ය්වායං ධම්මො මයා අභිසම්බුද්ධො, තමෙව ධම්මං සක්කත්වා ගරුං කත්වා උපනිස්සාය විහරෙය්ය”න්ති (සං· නි· 1.173; අ· නි· 4.21).
අපි ච භගවතො ධම්මපූජනා සත්තසත්තාහප්පටිපත්තිආදීහි දීපෙතබ්බා. ධම්මස්සාමීති ච ධම්මෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස සාමීති අත්ථො, න ධම්මස්ස සාමීති. එවම්පි නමස්සතීති වචනං න යුජ්ජති. න හි භගවා කඤ්චි නමස්සතීති, එසොපි නිද්දොසො. න හි නමස්සතීති පදස්ස නමක්කාරං කරොතීති අයමෙව අත්ථො, අථ ඛො ගරුකරණෙන තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරොති අයම්පි අත්ථො ලබ්භති. භගවා ච ධම්මගරුතාය සබ්බකාලං ධම්මනින්නපොණපබ්භාරභාවෙන විහරතීති. අයඤ්ච අත්ථො “යෙන සුදං ස්වාහං නිච්චකප්පං විහරාමී”ති (ම· නි· 1.387) එවමාදීහි සුත්තපදෙහි දීපෙතබ්බො. “විදූහි නෙය්ය”න්තිපි පාඨො, තස්ස පණ්ඩිතෙහි සපරසන්තානෙසු නෙතබ්බං පාපෙතබ්බන්ති අත්ථො. තත්ථ අත්තසන්තානෙ පාපනං බුජ්ඣනං, පරසන්තානෙ බොධනන්ති දට්ඨබ්බං.
එවං භගවතො සදෙවකස්ස ලොකස්ස පූජනීයවන්දනීයභාවො අග්ගපුග්ගලභාවො ච වුච්චමානො ගුණවිසිට්ඨතං දීපෙති, සා ච ගුණවිසිට්ඨතා මහාබොධියා වෙදිතබ්බා. ආසවක්ඛයඤාණපදට්ඨානඤ්හි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානඤ්ච ආසවක්ඛයඤාණං “මහාබොධී”ති වුච්චති. සා අවිපරීතධම්මදෙසනතො තථාගතෙ සුප්පතිට්ඨිතාති විඤ්ඤායති. න හි සවාසනනිරවසෙසකිලෙසප්පහානං අනාවරණඤාණඤ්ච විනා තාදිසී ධම්මදෙසනා සම්භවති. ඉච්චස්ස චතුවෙසාරජ්ජයොගො. තෙන දසබලඡඅසාධාරණඤාණඅට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මාදිසකලසබ්බඤ්ඤුගුණපාරිපූරී පකාසිතා හොති. එතාදිසී ච ගුණවිභූති මහාකරුණාපුබ්බඞ්ගමං අභිනීහාරසම්පත්තිං පුරස්සරං කත්වා සම්පාදිතං සමත්තිංසපාරමිසඞ්ඛාතං පුඤ්ඤඤාණසම්භාරමන්තරෙන න උපලබ්භතීති හෙතුසම්පදාපි අත්ථතො විභාවිතා හොතීති එවං භගවතො තීසුපි අවත්ථාසු සබ්බසත්තානං එකන්තහිතප්පටිලාභහෙතුභූතා ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්යාණා නිරවසෙසා බුද්ධගුණා ඉමාය ගාථාය පකාසිතාති වෙදිතබ්බං.
දුතියනයෙ පන යස්මා සික්ඛත්තයසඞ්ගහං සඵලං අරියමග්ගසාසනං තස්ස ආරම්මණභූතඤ්ච අමතධාතුං තදධිගමූපායඤ්ච පුබ්බභාගපටිපත්තිසාසනං තදත්ථපරිදීපනඤ්ච පරියත්තිසාසනං යථාරහං සච්චාභිසමයවසෙන අභිසමෙන්තො ස්වාක්ඛාතතාදිගුණවිසෙසයුත්තතං මනසිකරොන්තො සක්කච්චං සවනධාරණපරිපුච්ඡාදීහි පරිචයං කරොන්තො ච සදෙවකො ලොකො පූජයති නාම. ලොකනාථො ච සම්මාසම්බොධිප්පත්තියා වෙනෙය්යානං සක්කච්චං ධම්මදෙසනෙන “අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි” (ම· නි· 3.136; සං· නි· 5.28; පෙටකො· 24), “මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො” (ධ· ප· 273; කථා· 872; නෙත්ති· 125; පෙටකො· 30), “යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායති” (ඉතිවු· 90; අ· නි· 4.34), “ඛයං විරාගං අමතං පණීතං” (ඛු· පා· 6.4; සු· නි· 227), “එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා” (දී· නි· 2.373; ම· නි· 1.106; සං· නි· 5.367), “ධම්මං වො, භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්යාණ”න්තිආදීහි (ම· නි· 3.420; නෙත්ති· 5) වචනෙහි ථොමනෙන ච පූජයති නාම. තස්මා සාසනවරස්ස පූජනීයභාවො ඉධ වුච්චමානො අනවසෙසතො ධම්මගුණෙ දීපෙතීති යෙ අරියභාවාදයො නිය්යානාදයො ඛයවිරාගාදයො මදනිම්මදනාදයො අසඞ්ඛතාදයො ස්වාක්ඛාතතාදයො ආදිකල්යාණතාදයො ච අනෙකෙහි සුත්තපදෙහි පවෙදිතා අනෙකෙ ධම්මගුණා, තෙ නිරවසෙසතො ඉමාය ගාථාය පකාසිතාති වෙදිතබ්බා.