සන්තොති මූලපදං. රාගස්ස සමිතත්තාති රඤ්ජනලක්ඛණස්ස රාගස්ස සමිතභාවෙන. දොසාදීසුපි එසෙව නයො. විජ්ඣාතත්තාති සබ්බපරිළාහානං ඣාපිතත්තා. නිබ්බුතත්තාති සබ්බසන්තාපානං නිබ්බාපිතභාවෙන. විගතත්තාති සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරානං විගතභාවෙන දූරභාවෙන. පටිපස්සද්ධත්තාති සබ්බාකාරෙන අභබ්බුප්පත්තිකභාවෙන. සත්තන්නං ධම්මානං භින්නත්තා භික්ඛූති උපරි වත්තබ්බානං සත්තධම්මානං භින්දිත්වා ඨිතභාවෙන භික්ඛු. සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසොති ඉමෙ තයො කිලෙසා සොතාපත්තිමග්ගෙන භින්නා, රාගො දොසොති ඉමෙ ද්වෙ කිලෙසා ඔළාරිකා සකදාගාමිමග්ගෙන භින්නා, තෙ එව අණුසහගතා අනාගාමිමග්ගෙන භින්නා, මොහො මානොති ඉමෙ ද්වෙ කිලෙසා අරහත්තමග්ගෙන භින්නා. අවසෙසෙ කිලෙසෙ දස්සෙතුං “භින්නාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා”ති ආහ. සංකිලෙසිකාති කිලෙසපච්චයා. පොනොභවිකාති පුනබ්භවදායිකා. සදරාති කිලෙසදරථා එත්ථ සන්තීති සදරා. “සද්දරා”තිපි පාඨො, සහදරථාති අත්ථො. දුක්ඛවිපාකාති ඵලකාලෙ දුක්ඛදායිකා. ආයතිං ජාතිජරාමරණියාති අනාගතෙ ජාතිජරාමරණස්ස පච්චයා.

පජ්ජෙන කතෙන අත්තනාති ගාථාය අයං පිණ්ඩත්ථො – යො අත්තනා භාවිතෙන මග්ගෙන පරිනිබ්බානං ගතො, කිලෙසපරිනිබ්බානං පත්තො, පරිනිබ්බානගතත්තා එව ච විතිණ්ණකඞ්ඛො, විපත්තිසම්පත්තිහානිවුද්ධිඋච්ඡෙදසස්සතඅපුඤ්ඤපුඤ්ඤප්පභෙදං භවඤ්ච විභවඤ්ච විප්පහාය මග්ගවාසං වුසිතවා ඛීණපුනබ්භවොති එතෙසං ථුතිවචනානං අරහො සො භික්ඛූති.

ඉතිහන්ති, ඉදහන්තීති දුවිධො පාඨො. ඉතීති පදසන්ධිආදයො සන්ධාය “ඉදහ”න්ති පාඨං න රොචෙන්ති. තත්ථ ඉතීති යං වුත්තං. පදසන්ධීති පදානං සන්ධි පදසන්ධි, පදඝටනන්ති අත්ථො. පදසංසග්ගොති පදානං එකීභාවො. පදපාරිපූරීති පදානං පරිපූරණං ද්වින්නං පදානං එකීභාවො. අක්ඛරසමවායොති එකීභූතොපි අපරිපුණ්ණොපි හොති, අයං න එවං. අක්ඛරානං සමවායො සන්නිපාතො හොතීති දස්සනත්ථං “අක්ඛරසමවායො”ති ආහ. බ්යඤ්ජනසිලිට්ඨතාති බ්යඤ්ජනසමුච්චයො පදමීති වුත්තානං බ්යඤ්ජනානං අත්ථබ්යඤ්ජනානං අත්ථබ්යත්තිකාරණානං වා මධුරභාවත්තා පාඨස්ස මුදුභාවො. පදානුපුබ්බතා මෙතන්ති පදානං අනුපුබ්බභාවො පදානුපුබ්බතා, පදපටිපාටිභාවොති අත්ථො. මෙතන්ති එතං. කතමන්ති චෙ? ඉතීති ඉදං. මෙතන්ති එත්ථ ම-කාරො පදසන්ධිවසෙන වුත්තො. කත්ථී හොතීති “අහමස්මි සීලසම්පන්නො”ති අත්තානං උක්කංසෙත්වා කථනසීලො හොති. කත්ථතීති වුත්තනයෙන කථයති. විකත්ථතීති විවිධා කථයති. කත්ථනාති කථනා. ආරතොති දූරතො රතො. විරතොති ඨානසඞ්කන්තිවසෙන විගතභාවෙන රතො. පටිවිරතොති තතො නිවත්තිත්වා සබ්බාකාරෙන වියුත්තො හුත්වා රතො. තත්ථ පිසාචං විය දිස්වා පලාතො ආරතො. හත්ථිම්හි මද්දන්තෙ විය පරිධාවිත්වා ගතො විරතො. යොධසම්පහාරං විය පොථෙත්වා මද්දෙත්වා ගතො පටිවිරතො.

ඛීණාසවස්සාති ඛීණකිලෙසාසවස්ස. කම්මුස්සදොති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරඅපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතානං කම්මානං උස්සදො උස්සන්නතා. යස්සිමෙති යස්ස ඛීණාසවස්ස ඉමෙ උස්සදා.

එවං ඛීණාසවපටිපත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි දිට්ඨිගතිකානං තිත්ථියානං පටිපත්තිඤ්ච දස්සෙන්තො ආහ “පකප්පිතා සඞ්ඛතා”ති. තත්ථ පකප්පිතාති පරිකප්පිතා. සඞ්ඛතාති පච්චයාභිසඞ්ඛතා. යස්සාති යස්ස කස්සචි දිට්ඨිගතිකස්ස. ධම්මාති දිට්ඨියො. පුරක්ඛතාති පුරතො කතා. සන්තීති සංවිජ්ජන්ති. අවීවදාතාති අවොදාතා. යදත්තනි පස්සති ආනිසංසං, තං නිස්සිතො කුප්පපටිච්චසන්තින්ති යස්සෙතෙ දිට්ඨිධම්මා ‘පුරක්ඛතා අවොදාතා සන්ති, සො එවංවිධො යස්මා අත්තනි තස්සා දිට්ඨියා දිට්ඨධම්මිකඤ්ච සක්කාරාදිං, සම්පරායිකඤ්ච ගතිවිසෙසාදිං ආනිසංසං සම්පස්සති, තස්මා තඤ්ච ආනිසංසං, තඤ්ච කුප්පතාය ච පටිච්චසමුප්පන්නතාය ච සම්මුතිසන්තිතාය ච කුප්පපටිච්චසන්තිසඞ්ඛාතං දිට්ඨිං නිස්සිතො ච හොති. සො තං නිස්සිතත්තා අත්තානං වා උක්කංසෙය්ය, පරෙ වා වම්භෙය්ය අභූතෙහිපි ගුණදොසෙහි.

සඞ්ඛතාති මූලපදං. සඞ්ඛතාති පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතා. උපසග්ගවසෙන පදං වඩ්ඪිතං. අභිසඞ්ඛතාති පච්චයෙහි අභිකතා. සණ්ඨපිතාති පච්චයවසෙනෙව සම්මා ඨපිතා. අනිච්චාති හුත්වා අභාවෙන. පටිච්චසමුප්පන්නාති වත්ථාරම්මණං පටිච්ච උප්පන්නා. ඛයධම්මාති කමෙන ඛයසභාවා. වයධම්මාති පවත්තිවසෙන පරිහායනසභාවා. විරාගධම්මාති අනිවත්තී හුත්වා විගච්ඡනසභාවා. නිරොධධම්මාති නිරුජ්ඣනසභාවා, අනුප්පත්තිධම්මා හුත්වා නිරුජ්ඣනසභාවාති අත්ථො. දිට්ඨිගතිකස්සාති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො ගහෙත්වා ඨිතපුග්ගලස්ස.

පුරෙක්ඛාරාති පුරෙ කතා. තණ්හාධජොති උස්සාපිතට්ඨෙන තණ්හාධජො, තණ්හාපටාකා අස්ස අත්ථීති තණ්හාධජො. පුරෙචාරිකට්ඨෙන තණ්හා එව කෙතු අස්සාති තණ්හාකෙතු. තණ්හාධිපතෙය්යොති ඡන්දාධිපතිවසෙන, තණ්හා අධිපතිතො ආගතාති වා තණ්හාධිපතෙය්යො, තණ්හාධිපති වා එතස්ස අත්ථීති තණ්හාධිපතෙය්යො. දිට්ඨිධජාදීසුපි එසෙව නයො. අවොදාතාති අපරිසුද්ධා. සංකිලිට්ඨාති සයං කිලිට්ඨා. සංකිලෙසිකාති තපනීයා.