අහං චෙ දළ්හධම්මස්සාති ඉදං සත්ථා කොසම්බිං නිස්සාය ඝොසිතාරාමෙ විහරන්තො උදෙනස්ස රඤ්ඤො භද්දවතිකං හත්ථිනිං ආරබ්භ කථෙසි. තස්සා පන හත්ථිනියා ලද්ධවිධානඤ්ච උදෙනස්ස රාජවංසො ච මාතඞ්ගජාතකෙ (ජා· 1.15.1 ආදයො) ආවි භවිස්සති. එකදිවසං පන සා හත්ථිනී නගරා නික්ඛමන්තී භගවන්තං පාතොව අරියගණපරිවුතං අනොමාය බුද්ධසිරියා නගරං පිණ්ඩාය පවිසන්තං දිස්වා තථාගතස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා “භගවා සබ්බඤ්ඤු සබ්බලොකනිත්ථරණ උදෙනො වංසරාජා මං තරුණකාලෙ කම්මං නිත්ථරිතුං සමත්ථකාලෙ ‘ඉමං නිස්සාය මයා ජීවිතඤ්ච රජ්ජඤ්ච දෙවී ච ලද්ධා’ති පියායිත්වා මහන්තං පරිහාරං අදාසි, සබ්බාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කරිත්වා ඨිතට්ඨානං ගන්ධෙන පරිභණ්ඩං කාරෙත්වා මත්ථකෙ සුවණ්ණතාරකඛචිතවිතානං බන්ධාපෙත්වා සමන්තා චිත්රසාණිං පරික්ඛිපාපෙත්වා ගන්ධතෙලෙන දීපං ජාලාපෙත්වා ධූමතට්ටකං ඨපාපෙත්වා කරීසඡඩ්ඩනට්ඨානෙ සුවණ්ණකටාහං පතිට්ඨපාපෙත්වා මං චිත්තත්ථරණපිට්ඨෙ ඨපෙසි, රාජාරහඤ්ච මෙ නානග්ගරසභොජනං දාපෙසි. ඉදානි පන මෙ මහල්ලකකාලෙ කම්මං නිත්ථරිතුං අසමත්ථකාලෙ සබ්බං තං පරිහාරං අච්ඡින්දි, අනාථා නිප්පච්චයා හුත්වා අරඤ්ඤෙ කෙතකානි ඛාදන්තී ජීවාමි, අඤ්ඤං මය්හං පටිසරණං නත්ථි, උදෙනං මම ගුණං සල්ලක්ඛාපෙත්වා පොරාණකපරිහාරං මෙ පටිපාකතිකං කාරෙථ භගවා”ති පරිදෙවමානා තථාගතං යාචි.

සත්ථා “ගච්ඡ ත්වං, අහං තෙ රඤ්ඤො කථෙත්වා යසං පටිපාකතිකං කාරෙස්සාමී”ති වත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරං අගමාසි. රාජා තථාගතං අන්තොනිවෙසනං පවෙසෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස මහාදානං පවත්තෙසි. සත්ථා භත්තකිච්චපරියොසානෙ අනුමොදනං කරොන්තො “මහාරාජ, භද්දවතිකා කහ”න්ති පුච්ඡි. “න ජානාමි, භන්තෙ”ති. “මහාරාජ, උපකාරකානං යසං දත්වා මහල්ලකකාලෙ ගහෙතුං නාම න වට්ටති, කතඤ්ඤුනා කතවෙදිනා භවිතුං වට්ටති. භද්දවතිකා ඉදානි මහල්ලිකා ජරාජිණ්ණා අනාථා හුත්වා අරඤ්ඤෙ කෙතකානි ඛාදන්තී ජීවති, තං ජිණ්ණකාලෙ අනාථං කාතුං තුම්හාකං අයුත්ත”න්ති භද්දවතිකාය ගුණං කථෙත්වා “සබ්බං පොරාණකපරිහාරං පටිපාකතිකං කරොහී”ති වත්වා පක්කාමි. රාජා තථා අකාසි. “තථාගතෙන කිර භද්දවතිකාය ගුණං කථෙත්වා පොරාණකයසො පටිපාකතිකො කාරිතො”ති සකලනගරං පත්ථරි, භික්ඛුසඞ්ඝෙපි සා පවත්ති පාකටා ජාතා. අථ භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං “ආවුසො, සත්ථාරා කිර භද්දවතිකාය ගුණං කථෙත්වා පොරාණකයසො පටිපාකතිකො කාරිතො”ති. සත්ථා ආගන්ත්වා “කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා”ති පුච්ඡිත්වා “ඉමාය නාමා”ති වුත්තෙ “න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි තථාගතො එතිස්සා ගුණං කථෙත්වා නට්ඨයසං පටිපාකතිකං කාරෙසියෙවා”ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං දළ්හධම්මො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. තදා බොධිසත්තො අමච්චකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තං රාජානං උපට්ඨහි. සො තස්ස සන්තිකා මහන්තං යසං ලභිත්වා අමච්චරතනට්ඨානෙ අට්ඨාසි. තදා තස්ස රඤ්ඤො එකා ඔට්ඨිබ්යාධි හත්ථිනී ථාමබලසම්පන්නා මහබ්බලා අහොසි. සා එකදිවසං යොජනසතං ගච්ඡති, රඤ්ඤො දූතෙය්යහරණකිච්චං කරොති, සඞ්ගාමෙ යුද්ධං කත්වා සත්තු මද්දනං කරොති. රාජා “අයං මෙ බහූපකාරා”ති තස්සා සබ්බාලඞ්කාරං දත්වා උදෙනෙන භද්දවතිකාය දින්නසදිසං සබ්බං පරිහාරං දාපෙසි. අථස්සා ජිණ්ණදුබ්බලකාලෙ රාජා සබ්බං යසං ගණ්හි. සා තතො පට්ඨාය අනාථා හුත්වා අරඤ්ඤෙ තිණපණ්ණානි ඛාදන්තී ජීවති. අථෙකදිවසං රාජකුලෙ භාජනෙසු අප්පහොන්තෙසු රාජා කුම්භකාරං පක්කොසාපෙත්වා “භාජනානි කිර නප්පහොන්තී”ති ආහ. “ගොමයාහරණයානකෙ යොජෙතුං ගොණෙ න ලභාමි, දෙවා”ති. රාජා තස්ස කථං සුත්වා “අම්හාකං ඔට්ඨිබ්යාධි කහ”න්ති පුච්ඡි. “අත්තනො ධම්මතාය චරති, දෙවා”ති. රාජා “ඉතො පට්ඨාය තං යොජෙත්වා ගොමයං ආහරා”ති තං කුම්භකාරස්ස අදාසි. කුම්භකාරො “සාධු, දෙවා”ති තථා අකාසි.

අථෙකදිවසං සා නගරා නික්ඛමමානා නගරං පවිසන්තං බොධිසත්තං දිස්වා වන්දිත්වා තස්ස පාදමූලෙ නිපජ්ජිත්වා පරිදෙවමානා “සාමි, රාජා මං ‘තරුණකාලෙ බහූපකාරා’ති සල්ලක්ඛෙත්වා මහන්තං යසං දත්වා ඉදානි මහල්ලකකාලෙ සබ්බං අච්ඡින්දිත්වා මයි චිත්තම්පි න කරොති, අහං පන අනාථා අරඤ්ඤෙ තිණපණ්ණානි ඛාදන්තී ජීවාමි, එවං දුක්ඛප්පත්තං මං ඉදානි යානකෙ යොජෙතුං කුම්භකාරස්ස අදාසි, ඨපෙත්වා තුම්හෙ අඤ්ඤං මය්හං පටිසරණං නත්ථි, මයා රඤ්ඤො කතූපකාරං තුම්හෙ ජානාථ, සාධු ඉදානි මෙ නට්ඨං යසං පටිපාකතිකං කරොථා”ති වත්වා තිස්සො ගාථා අභාසි –

තත්ථ වහන්තීති දූතෙය්යහරණං සඞ්ගාමෙ බලකොට්ඨකභින්දනං තං තං කිච්චං වහන්තී නිත්ථරන්තී. ධරන්තී උරසි සල්ලන්ති උරස්මිං බද්ධං කණ්ඩං වා අසිං වා සත්තිං වා යුද්ධකාලෙ සත්තූනං උපරි අභිහරන්තී. වික්කන්තචාරිනීති වික්කමං පරක්කමං කත්වා පරබලවිජයෙන යුද්ධෙ වික්කන්තගාමිනී. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ සාමි, අහං ඉමානි කිච්චානි කරොන්තී රඤ්ඤො දළ්හධම්මස්ස චිත්තං නාරාධයිං න පරිතොසෙසිං, කො දානි අඤ්ඤො තස්ස චිත්තං ආරාධයිස්සතීති.