පණ්ණකං තිඛිණධාරන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පුරාණදුතියිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි භික්ඛුං සත්ථා “සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතො”ති පුච්ඡිත්වා “සච්චං, භන්තෙ”ති වුත්තෙ “කෙන උක්කණ්ඨාපිතො”ති වත්වා “පුරාණදුතියිකායා”ති වුත්තෙ “භික්ඛු අයං ඉත්ථී තුය්හං අනත්ථකාරිකා, පුබ්බෙපි ත්වං ඉමං නිස්සාය චෙතසිකරොගෙන මරන්තො පණ්ඩිතෙ නිස්සාය ජීවිතං අලත්ථා”ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං මද්දවමහාරාජෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, සෙනකකුමාරොතිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා බාරාණසිං පච්චාගන්ත්වා මද්දවරඤ්ඤො අත්ථධම්මානුසාසකො අමච්චො අහොසි, “සෙනකපණ්ඩිතො”ති වුත්තෙ සකලනගරෙ චන්දො විය සූරියො විය ච පඤ්ඤායි. තදා රඤ්ඤො පුරොහිතපුත්තො රාජුපට්ඨානං ආගතො සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං උත්තමරූපධරං රඤ්ඤො අග්ගමහෙසිං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා ගෙහං ගන්ත්වා නිරාහාරො නිපජ්ජිත්වා සහායකෙහි පුට්ඨො තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජාපි “පුරොහිතපුත්තො න දිස්සති, කහං නු ඛො”ති පුච්ඡිත්වා තමත්ථං සුත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා “අහං තෙ ඉමං සත්ත දිවසානි දම්මි, සත්තාහං ඝරෙ කත්වා අට්ඨමෙ දිවසෙ ආනෙය්යාසී”ති ආහ. සො “සාධූ”ති සම්පටිච්ඡිත්වා තං ගෙහං නෙත්වා තාය සද්ධිං අභිරමි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිබද්ධචිත්තා හුත්වා කඤ්චි අජානාපෙත්වා අග්ගද්වාරෙන පලායිත්වා අඤ්ඤස්ස රඤ්ඤො විජිතං අගමසුං, කොචි ගතට්ඨානං න ජානි, නාවාය ගතමග්ගො විය අහොසි. රාජා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා නානප්පකාරෙන විචිනන්තොපි තස්ස ගතට්ඨානං න අඤ්ඤාසි. අථස්ස තං නිස්සාය බලවසොකො උප්පජ්ජි, හදයං උණ්හං හුත්වා ලොහිතං පග්ඝරි. තතො පට්ඨාය චස්ස කුච්ඡිතො ලොහිතං නික්ඛමි, බ්යාධි මහන්තො අහොසි. මහන්තාපි රාජවෙජ්ජා තිකිච්ඡිතුං නාසක්ඛිංසු.

බොධිසත්තො “ඉමස්ස රඤ්ඤො බ්යාධි නත්ථි, භරියං පන අපස්සන්තො චෙතසිකරොගෙන ඵුට්ඨො, උපායෙන තං තිකිච්ඡිස්සාමී”ති ආයුරඤ්ච පුක්කුසඤ්චාති ද්වෙ රඤ්ඤො පණ්ඩිතාමච්චෙ ආමන්තෙත්වා “රඤ්ඤො දෙවියා අදස්සනෙන චෙතසිකං රොගං ඨපෙත්වා අඤ්ඤො රොගො නත්ථි, බහූපකාරො ච ඛො පන අම්හාකං රාජා, තස්මා උපායෙන නං තිකිච්ඡාම, රාජඞ්ගණෙ සමජ්ජං කාරෙත්වා අසිං ගිලිතුං ජානන්තෙන අසිං ගිලාපෙත්වා රාජානං සීහපඤ්ජරෙ කත්වා සමජ්ජං ඔලොකාපෙස්සාම, රාජා අසිං ගිලන්තං දිස්වා ‘අත්ථි නු ඛො ඉතො අඤ්ඤං දුක්කරතර’න්ති පඤ්හං පුච්ඡිස්සති. තං සම්ම ආයුර, ත්වං ‘අසුකං නාම දදාමීති වචනං ඉතො දුක්කරතර’න්ති බ්යාකරෙය්යාසි, තතො සම්ම පුක්කුස, තං පුච්ඡිස්සති, අථස්ස ත්වං ‘මහාරාජ, දදාමීති වත්වා අදදතො සා වාචා අඵලා හොති, තථාරූපං වාචං න කෙචි උපජීවන්ති න ඛාදන්ති න පිවන්ති, යෙ පන තස්ස වචනස්සානුච්ඡවිකං කරොන්ති, යථාපටිඤ්ඤාතමත්ථං දෙන්තියෙව, ඉදං තතො දුක්කරතර’න්ති එවං බ්යාකරෙය්යාසි, ඉතො පරං කත්තබ්බං අහං ජානිස්සාමී”ති වත්වා සමජ්ජං කාරෙසි.

අථ තෙ තයොපි පණ්ඩිතා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා “මහාරාජ, රාජඞ්ගණෙ සමජ්ජො වත්තති, තං ඔලොකෙන්තානං දුක්ඛම්පි න දුක්ඛං හොති, එහි ගච්ඡාමා”ති රාජානං නෙත්වා සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා සමජ්ජං ඔලොකාපෙසුං. බහූ ජනා අත්තනො අත්තනො ජානනකසිප්පං දස්සෙසුං. එකො පන පුරිසො තෙත්තිංසඞ්ගුලං තිඛිණධාරං අසිරතනං ගිලති. රාජා තං දිස්වා “අයං පුරිසො එතං අසිං ගිලති, ‘අත්ථි නු ඛො ඉතො අඤ්ඤං දුක්කරතර’න්ති ඉමෙ පණ්ඩිතෙ පුච්ඡිස්සාමී”ති චින්තෙත්වා ආයුරං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

තත්ථ පණ්ණකන්ති පණ්ණකරට්ඨෙ උප්පන්නං. සම්පන්නපායිනන්ති සම්පන්නං පරලොහිතපායිනං. පරිසායන්ති පරිසමජ්ඣෙ ධනලොභෙන අයං පුරිසො ගිලති. යදඤ්ඤන්ති ඉතො අසිගිලනතො යං අඤ්ඤං දුක්කරතරං කාරණං, තං මයා පුච්ඡිතො කථෙහීති.

අථස්ස සො තං කථෙන්තො දුතියං ගාථමාහ –

තත්ථ වජ්ජාති වදෙය්ය. තං දුක්කරතරන්ති “දදාමී”ති වචනං තතො අසිගිලනතො දුක්කරතරං. සබ්බඤ්ඤන්ති “අසුකං නාම තව දස්සාමී”ති වචනං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං සබ්බම්පි කාරණං සුකරං. මද්දවාති රාජානං ගොත්තෙන ආලපති.

රඤ්ඤො ආයුරපණ්ඩිතස්ස වචනං සුත්වා “අසිගිලනතො කිර ‘ඉදං නාම දම්මී’ති වචනං දුක්කරං, අහඤ්ච ‘පුරොහිතපුත්තස්ස දෙවිං දම්මී’ති අවචං, අතිදුක්කරං වත මෙ කත”න්ති වීමංසන්තස්සෙව හදයසොකො ථොකං තනුත්තං ගතො. සො තතො “පරස්ස ඉමං දම්මීති වචනතො පන අඤ්ඤං දුක්කරතරං අත්ථි නු ඛො”ති චින්තෙත්වා පුක්කුසපණ්ඩිතෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො තතියං ගාථමාහ –

තත්ථ පඤ්හං අත්ථන්ති පඤ්හස්ස අත්ථං බ්යාකාසීති වුත්තං හොති. ධම්මස්ස කොවිදොති තදත්ථජොතකෙ ගන්ථෙ කුසලො. තතොති තතො වචනතො කිං දුක්කරතරන්ති.