1. කුක්කුජාතකවණ්ණනා (396)
දියඩ්ඪකුක්කූති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො රාජොවාදං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු තෙසකුණජාතකෙ (ජා· 2.17.1 ආදයො) ආවි භවිස්සති.
අතීතෙ බාරාණසියං බ්රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අත්ථධම්මානුසාසකො අමච්චො අහොසි. රාජා අගතිගමනෙ පතිට්ඨාය අධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි, ජනපදං පීළෙත්වා ධනමෙව සංහරි. බොධිසත්තො රාජානං ඔවදිතුකාමො එකං උපමං උපධාරෙන්තො විචරති, රඤ්ඤො උය්යානෙ වාසාගාරං විප්පකතං හොති අනිට්ඨිතච්ඡදනං, දාරුකණ්ණිකං ආරොපෙත්වා ගොපානසියො පවෙසිතමත්තා හොන්ති. රාජා කීළනත්ථාය උය්යානං ගන්ත්වා තත්ථ විචරිත්වා තං ගෙහං පවිසිත්වා උල්ලොකෙන්තො කණ්ණිකමණ්ඩලං දිස්වා අත්තනො උපරිපතනභයෙන නික්ඛමිත්වා බහි ඨිතො පුන ඔලොකෙත්වා “කිං නු ඛො නිස්සාය කණ්ණිකා ඨිතා, කිං නිස්සාය ගොපානසියො”ති චින්තෙත්වා බොධිසත්තං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –
“දියඩ්ඪකුක්කූ උදයෙන කණ්ණිකා, විදත්ථියො අට්ඨ පරික්ඛිපන්ති නං;
සා සිංසපා, සාරමයා අඵෙග්ගුකා, කුහිං ඨිතා උප්පරිතො න ධංසතී”ති.
තත්ථ දියඩ්ඪකුක්කූති දියඩ්ඪරතනා. උදයෙනාති උච්චත්තෙන. පරික්ඛිපන්ති නන්ති තං පනෙතං අට්ඨ විදත්ථියො පරික්ඛිපන්ති, පරික්ඛෙපතො අට්ඨවිදත්ථිපමාණාති වුත්තං හොති. කුහිං ඨිතාති කත්ථ පතිට්ඨිතා හුත්වා. න ධංසතීති න පතති.
තං සුත්වා බොධිසත්තො “ලද්ධා දානි මෙ රඤ්ඤො ඔවාදත්ථාය උපමා”ති චින්තෙත්වා ඉමා ගාථා ආහ –
“යා තිංසති සාරමයා අනුජ්ජුකා, පරිකිරිය ගොපානසියො සමං ඨිතා;
තාහි සුසඞ්ගහිතා බලසා පීළිතා, සමං ඨිතා උප්පරිතො න ධංසති.
“එවම්පි මිත්තෙහි දළ්හෙහි පණ්ඩිතො, අභෙජ්ජරූපෙහි සුචීහි මන්තිභි;
සුසඞ්ගහීතො සිරියා න ධංසති, ගොපානසීභාරවහාව කණ්ණිකා”ති.
තත්ථ යා තිංසති සාරමයාති යා එතා සාරරුක්ඛමයා තිංසති ගොපානසියො. පරිකිරියාති පරිවාරෙත්වා. සමං ඨිතාති සමභාගෙන ඨිතා. බලසා පීළිතාති තාහි තාහි ගොපානසීහි බලෙන පීළිතා සුට්ඨු සඞ්ගහිතා එකාබද්ධා හුත්වා. පණ්ඩිතොති ඤාණසම්පන්නො රාජා. සුචීහීති සුචිසමාචාරෙහි කල්යාණමිත්තෙහි. මන්තිභීති මන්තකුසලෙහි. ගොපානසීභාරවහාව කණ්ණිකාති යථා ගොපානසීනං භාරං වහමානා කණ්ණිකා න ධංසති න පතති, එවං රාජාපි වුත්තප්පකාරෙහි මන්තීහි අභිජ්ජහදයෙහි සුසඞ්ගහිතො සිරිතො න ධංසති න පතති න පරිහායති.
රාජා බොධිසත්තෙ කථෙන්තෙයෙව අත්තනො කිරියං සල්ලක්ඛෙත්වා කණ්ණිකාය අසති ගොපානසියො න තිට්ඨන්ති, ගොපානසීහි අසඞ්ගහිතා කණ්ණිකා න තිට්ඨති, ගොපානසීසු භිජ්ජන්තීසු කණ්ණිකා පතති, එවමෙව අධම්මිකො රාජා අත්තනො මිත්තාමච්චෙ ච බලකායෙ ච බ්රාහ්මණගහපතිකෙ ච අසඞ්ගණ්හන්තො තෙසු භිජ්ජන්තෙසු තෙහි අසඞ්ගහිතො ඉස්සරියා ධංසති, රඤ්ඤා නාම ධම්මිකෙන භවිතබ්බන්ති. අථස්ස තස්මිං ඛණෙ පණ්ණාකාරත්ථාය මාතුලුඞ්ගං ආහරිංසු. රාජා “සහාය, ඉමං මාතුලුඞ්ගං ඛාදා”ති බොධිසත්තං ආහ. බොධිසත්තො තං ගහෙත්වා “මහාරාජ, ඉමං ඛාදිතුං අජානන්තා තිත්තකං වා කරොන්ති අම්බිලං වා, ජානන්තා පන පණ්ඩිතා තිත්තකං හාරෙත්වා අම්බිලං අනීහරිත්වා මාතුලුඞ්ගරසං අනාසෙත්වාව ඛාදන්තී”ති රඤ්ඤො ඉමාය උපමාය ධනසඞ්ඝරණූපායං දස්සෙන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –
“ඛරත්තචං බෙල්ලං යථාපි සත්ථවා, අනාමසන්තොපි කරොති තිත්තකං;
සමාහරං සාදුං කරොති පත්ථිව, අසාදුං කයිරා තනුබන්ධමුද්ධරං.