දොහළකණ්ඩං
තෙසු නාගරාජස්ස භරියා විමලාදෙවී නාම. සා තස්ස ගීවාය පිළන්ධනමණිං අපස්සන්තී පුච්ඡි “දෙව, කහං පන තෙ මණී”ති? “භද්දෙ, චන්දබ්රාහ්මණපුත්තස්ස විධුරපණ්ඩිතස්ස ධම්මකථං සුත්වා පසන්නචිත්තො අහං තෙන මණිනා තං පූජෙසිං. න කෙවලඤ්ච අහමෙව, සක්කොපි තං දිබ්බදුකූලෙන පූජෙසි, සුපණ්ණරාජා සුවණ්ණමාලාය, ධනඤ්චයරාජා ගවස්සසහස්සාදීහි පූජෙසී”ති. “ධම්මකථිකො සො, දෙවා”ති. “භද්දෙ, කිං වදෙසි, ජම්බුදීපතලෙ බුද්ධුප්පාදො විය පවත්තති, සකලජම්බුදීපෙ එකසතරාජානො තස්ස මධුරධම්මකථාය බජ්ඣිත්වා හත්ථිකන්තවීණාසරෙන පලුද්ධමත්තවාරණා විය අත්තනො අත්තනො රජ්ජානි ගන්තුං න ඉච්ඡන්ති, එවරූපො සො මධුරධම්මකථිකො”ති තස්ස ගුණං වණ්ණෙසි. සා විධුරපණ්ඩිතස්ස ගුණකථං සුත්වා තස්ස ධම්මකථං සොතුකාමා හුත්වා චින්තෙසි “සචාහං වක්ඛාමි ‘දෙව, තස්ස ධම්මකථං සොතුකාමා, ඉධ නං ආනෙහී’ති, න මෙතං ආනෙස්සති. යංනූනාහං ‘තස්ස මෙ හදයෙ දොහළො උප්පන්නො’ති ගිලානාලයං කරෙය්ය”න්ති. සා තථා කත්වා සිරගබ්භං පවිසිත්වා අත්තනො පරිචාරිකානං සඤ්ඤං දත්වා සිරිසයනෙ නිපජ්ජි. නාගරාජා උපට්ඨානවෙලාය තං අපස්සන්තො “කහං විමලා”ති පරිචාරිකායො පුච්ඡිත්වා “ගිලානා, දෙවා”ති වුත්තෙ උට්ඨායාසනා තස්සා සන්තිකං ගන්ත්වා සයනපස්සෙ නිසීදිත්වා සරීරං පරිමජ්ජන්තො පඨමං ගාථමාහ –
“පණ්ඩු කිසියාසි දුබ්බලා, වණ්ණරූපං න තවෙදිසං පුරෙ;
විමලෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතා, කීදිසී තුය්හං සරීරවෙදනා”ති.
තත්ථ පණ්ඩූති පණ්ඩුපලාසවණ්ණා. කිසියාති කිසා. දුබ්බලාති අප්පථාමා. වණ්ණරූපං න තවෙදිසං පුරෙති තව වණ්ණසඞ්ඛාතං රූපං පුරෙ එදිසං න හොති, නිද්දොසං අනවජ්ජං, තං ඉදානි පරිවත්තිත්වා අමනුඤ්ඤසභාවං ජාතං. විමලෙති තං ආලපති.
අථස්ස සා ආචික්ඛන්තී දුතියං ගාථමාහ –
“ධම්මො මනුජෙසු මාතීනං, දොහළො නාම ජනින්ද වුච්චති;
ධම්මාහටං නාගකුඤ්ජර, විධුරස්ස හදයාභිපත්ථයෙ”ති.
තත්ථ ධම්මොති සභාවො. මාතීනන්ති ඉත්ථීනං. ජනින්දාති නාගජනස්ස ඉන්ද. ධම්මාහටං නාගකුඤ්ජර, විධුරස්ස හදයාභිපත්ථයෙති නාගසෙට්ඨ, අහං ධම්මෙන සමෙන අසාහසිකකම්මෙන ආහටං විධුරස්ස හදයං අභිපත්ථයාමි, තං මෙ ලභමානාය ජීවිතං අත්ථි, අලභමානාය ඉධෙව මරණන්ති තස්ස පඤ්ඤං සන්ධායෙවමාහ –
තං සුත්වා නාගරාජා තතියං ගාථමාහ –
“චන්දං ඛො ත්වං දොහළායසි, සූරියං වා අථ වාපි මාලුතං;
දුල්ලභඤ්හි විධුරස්ස දස්සනං, කො විධුරමිධ මානයිස්සතී”ති.
තත්ථ දුල්ලභඤ්හි විධුරස්ස දස්සනන්ති අසමධුරස්ස විධුරස්ස දස්සනමෙව දුල්ලභං. තස්ස හි සකලජම්බුදීපෙ රාජානො ධම්මිකං රක්ඛාවරණගුත්තිං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා විචරන්ති, පස්සිතුම්පි නං කොචි න ලභති, තං කො ඉධ ආනයිස්සතීති වදති.
සා තස්ස වචනං සුත්වා “අලභමානාය මෙ ඉධෙව මරණ”න්ති පරිවත්තිත්වා පිට්ඨිං දත්වා සාළකකණ්ණෙන මුඛං පිදහිත්වා නිපජ්ජි. නාගරාජා අනත්තමනො සිරිගබ්භං පවිසිත්වා සයනපිට්ඨෙ නිසින්නො “විමලා විධුරපණ්ඩිතස්ස හදයමංසං ආහරාපෙතී”ති සඤ්ඤී හුත්වා “පණ්ඩිතස්ස හදයං අලභන්තියා විමලාය ජීවිතං නත්ථි, කථං නු ඛො තස්ස හදයමංසං ලභිස්සාමී”ති චින්තෙසි. අථස්ස ධීතා ඉරන්ධතී නාම නාගකඤ්ඤා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතා මහන්තෙන සිරිවිලාසෙන පිතු උපට්ඨානං ආගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතා, සා තස්ස ඉන්ද්රියවිකාරං දිස්වා “තාත, අතිවිය දොමනස්සප්පත්තොසි, කිං නු ඛො කාරණ”න්ති පුච්ඡන්තී ඉමං ගාථමාහ –
“කිං නු තාත තුවං පජ්ඣායසි, පදුමං හත්ථගතංව තෙ මුඛං;
කිං නු දුම්මනරූපොසි ඉස්සර, මා ත්වං සොචි අමිත්තතාපනා”ති.
තත්ථ පජ්ඣායසීති පුනප්පුනං චින්තෙසි. හත්ථගතන්ති හත්ථෙන පරිමද්දිතං පදුමං විය තෙ මුඛං ජාතං. ඉස්සරාති පඤ්චයොජනසතිකස්ස මන්දිරනාගභවනස්ස, සාමීති.
ධීතු වචනං සුත්වා නාගරාජා තමත්ථං ආරොචෙන්තො ආහ –
“මාතා හි තව ඉරන්ධති, විධුරස්ස හදයං ධනියති;
දුල්ලභඤ්හි විධුරස්ස දස්සනං, කො විධුරමිධ මානයිස්සතී”ති.
තත්ථ ධනියතීති පත්ථෙති ඉච්ඡති.