කාළාගිරිකණ්ඩං
තෙ ධම්මෙ සුණන්තොයෙව පුණ්ණකො සල්ලක්ඛෙසි “චතූසුපි ඨානෙසු පණ්ඩිතො අත්තනො ජීවිතමෙව යාචති, අයං ඛො මය්හං පුබ්බෙ අසන්ථුතස්සෙව සක්කාරමකාසි, අහමස්ස නිවෙසනෙ තීහං මහන්තං යසං අනුභවන්තො වසිං, අහඤ්චිමං පාපකම්මං කරොන්තො මාතුගාමං නිස්සාය කරොමි, සබ්බථාපි අහමෙව මිත්තදුබ්භී. සචෙ පණ්ඩිතං අපරජ්ඣාමි, න සාධුනරධම්මෙ වත්තිස්සාමි නාම, තස්මා කිං මෙ නාගමාණවිකාය, ඉන්දපත්ථනගරවාසීනං අස්සුමුඛානි හාසෙන්තො ඉමං වෙගෙන තත්ථ නෙත්වා ධම්මසභායං ඔතාරෙස්සාමී”ති චින්තෙත්වා ගාථමාහ –
“අවසිං අහං තුය්හ තීහං අගාරෙ, අන්නෙන පානෙන උපට්ඨිතොස්මි;
මිත්තො මමාසී විසජ්ජාමහං තං, කාමං ඝරං උත්තමපඤ්ඤ ගච්ඡ.
අපි හායතු නාගකුලා අත්ථො, අලම්පි මෙ නාගකඤ්ඤාය හොතු;
සො ත්වං සකෙනෙව සුභාසිතෙන, මුත්තොසි මෙ අජ්ජ වධාය පඤ්ඤා”ති.
තත්ථ උපට්ඨිතොස්මීති තයා උපට්ඨිතොස්මි. විසජ්ජාමහං තන්ති විස්සජ්ජෙමි අහං තං. කාමන්ති එකංසෙන. වධායාති වධතො. පඤ්ඤාති පඤ්ඤවන්ත.
අථ නං මහාසත්තො “මාණව, ත්වං තාව මං අත්තනො ඝරං මා පෙසෙහි, නාගභවනමෙව මං නෙහී”ති වදන්තො ගාථමාහ –
“හන්ද තුවං යක්ඛ මමම්පි නෙහි, සසුරං තෙ අත්ථං මයි චරස්සු;
මයඤ්ච නාගාධිපතිං විමානං, දක්ඛෙමු නාගස්ස අදිට්ඨපුබ්බ”න්ති.
තත්ථ හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. සසුරං තෙ අත්ථං මයි චරස්සූති තව සසුරස්ස සන්තකං අත්ථං මයි චර මා නාසෙහි. නාගාධිපතිං විමානන්ති අහම්පි නාගාධිපතිඤ්ච විමානඤ්චස්ස අදිට්ඨපුබ්බං පස්සෙය්යං.
තං සුත්වා පුණ්ණකො ආහ –
“යං වෙ නරස්ස අහිතාය අස්ස, න තං පඤ්ඤො අරහති දස්සනාය;
අථ කෙන වණ්ණෙන අමිත්තගාමං, තුවමිච්ඡසි උත්තමපඤ්ඤ ගන්තු”න්ති.
තත්ථ අමිත්තගාමන්ති අමිත්තස්ස වසනට්ඨානං, අමිත්තසමාගමන්ති අත්ථො.
අථ නං මහාසත්තො ආහ –
“අද්ධා පජානාමි අහම්පි එතං, න තං පඤ්ඤො අරහති දස්සනාය;
පාපඤ්ච මෙ නත්ථි කතං කුහිඤ්චි, තස්මා න සඞ්කෙ මරණාගමායා”ති.
තත්ථ මරණාගමායාති මරණස්ස ආගමාය.
අපිච, දෙවරාජ, තාදිසො යක්ඛො කක්ඛළො මයා ධම්මකථාය පලොභෙත්වා මුදුකතො, ඉදානෙව මං “අලං මෙ නාගමාණවිකාය, අත්තනො ඝරං යාහී”ති වදෙසි, නාගරාජස්ස මුදුකරණං මම භාරො, නෙහියෙව මං තත්ථාති. තස්ස තං වචනං සුත්වා පුණ්ණකො “සාධූ”ති සම්පටිච්ඡිත්වා තුට්ඨචිත්තො ආහ –
“හන්ද ච ඨානං අතුලානුභාවං, මයා සහ දක්ඛසි එහි කත්තෙ;
යත්ථච්ඡති නච්චගීතෙහි නාගො, රාජා යථා වෙස්සවණො නළිඤ්ඤං.
“නං නාගකඤ්ඤා චරිතං ගණෙන, නිකීළිතං නිච්චමහො ච රත්තිං;
පහූතමාල්යං බහුපුප්ඵඡන්නං, ඔභාසතී විජ්ජුරිවන්තලික්ඛෙ.
“අන්නෙන පානෙන උපෙතරූපං, නච්චෙහි ගීතෙහි ච වාදිතෙහි;
පරිපූරං කඤ්ඤාහි අලඞ්කතාහි, උපසොභති වත්ථපිලන්ධනෙනා”ති.
තත්ථ හන්ද චාති නිපාතමත්තමෙව. ඨානන්ති නාගරාජස්ස වසනට්ඨානං. නළිඤ්ඤන්ති නළිනියං නාම රාජධානියං. චරිතං ගණෙනාති තං නාගකඤ්ඤානං ගණෙන චරිතං. නිකීළිතන්ති නිච්චං අහො ච රත්තිඤ්ච නාගකඤ්ඤාහි කීළිතානුකීළිතං.