අනිච්චා වත සඞ්ඛාරාති ඉදං සත්ථා පරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො ආනන්දත්ථෙරස්ස “මා, භන්තෙ, භගවා ඉමස්මිං ඛුද්දකනගරකෙ”ත්යාදිවචනං (දී· නි· 2.210) ආරබ්භ කථෙසි. තථාගතෙ හි ජෙතවනෙ විහරන්තෙ සාරිපුත්තත්ථෙරො කත්තිකපුණ්ණමායං නාළකගාමකෙ ජාතොවරකෙ පරිනිබ්බායි, මහාමොග්ගල්ලානො කත්තිකමාසස්සෙව කාළපක්ඛඅමාවසියං. එවං පරිනිබ්බුතෙ අග්ගසාවකයුගෙ “අහම්පි කුසිනාරායං පරිනිබ්බායිස්සාමී”ති අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො තත්ථ ගන්ත්වා යමකසාලානමන්තරෙ උත්තරසීසකෙ මඤ්චකෙ අනුට්ඨානසෙය්යාය නිපජ්ජි. අථ නං ආයස්මා ආනන්දත්ථෙරො “මා, භන්තෙ, භගවා ඉමස්මිං ඛුද්දකනගරකෙ විසමෙ උජ්ජඞ්ගලනගරකෙ, සාඛානගරකෙ පරිනිබ්බායි, අඤ්ඤෙසං චම්පාරාජගහාදීනං මහානගරානං අඤ්ඤතරස්මිං භගවා පරිනිබ්බායතූ”ති යාචි. සත්ථා “මා, ආනන්ද, ඉමං ‘ඛුද්දකනගරකං, උජ්ජඞ්ගලනගරකං සාඛානගරක’න්ති වදෙහි, අහඤ්හි පුබ්බෙ සුදස්සනචක්කවත්තිරාජකාලෙ ඉමස්මිං නගරෙ වසිං, තදා ඉදං ද්වාදසයොජනිකෙන රතනපාකාරෙන පරික්ඛිත්තං මහානගරං අහොසී”ති වත්වා ථෙරෙන යාචිතො අතීතං ආහරන්තො මහාසුදස්සනසුත්තං (දී· නි· 2.241 ආදයො) කථෙසි.

තදා පන මහාසුදස්සනං සුධම්මපාසාදා ඔතරිත්වා අවිදූරෙ සත්තරතනමයෙ තාලවනෙ පඤ්ඤත්තස්මිං කප්පියමඤ්චකෙ දක්ඛිණෙන පස්සෙන අනුට්ඨානසෙය්යාය නිපන්නං දිස්වා “ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතිරාජධානිප්පමුඛානි, එත්ථ ඡන්දං කරොහී”ති සුභද්දාය දෙවියා වුත්තෙ මහාසුදස්සනො “මා දෙවි එවං අවච, අථ ඛො ‘එත්ථ ඡන්දං විනෙහි, මා අපෙක්ඛං අකාසී’ති එවං මං ඔවදා”ති වත්වා “කිංකාරණා, දෙවා”ති පුච්ඡිතො “අජ්ජාහං කාලකිරියං කරිස්සාමී”ති. අථ නං දෙවී රොදමානා අක්ඛීනි පුඤ්ඡිත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන තථා වත්වා රොදි පරිදෙවි. සෙසාපි චතුරාසීතිසහස්සඉත්ථියො රොදිංසු පරිදෙවිංසු. අමච්චාදීසුපි එකොපි අධිවාසෙතුං නාසක්ඛි, සබ්බෙපි රොදිංසු. බොධිසත්තො “අලං, භණෙ, මා සද්දමකත්ථා”ති සබ්බෙ නිවාරෙත්වා දෙවිං ආමන්තෙත්වා “මා ත්වං දෙවි රොදි, මා පරිදෙවි. තිලඵලමත්තොපි හි සඞ්ඛාරො නිච්චො නාම නත්ථි, සබ්බෙපි අනිච්චා භෙදනධම්මා එවා”ති වත්වා දෙවිං ඔවදන්තො ඉමං ගාථමාහ –

තත්ථ අනිච්චා වත සඞ්ඛාරාති භද්දෙ සුභද්දාදෙවි, යත්තකා කෙහිචි පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතා ඛන්ධායතනාදයො සඞ්ඛාරා, සබ්බෙ තෙ අනිච්චායෙව නාම. එතෙසු හි රූපං අනිච්චං…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චං. චක්ඛු අනිච්චං…පෙ… ධම්මා අනිච්චා. යංකිඤ්චි සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකං රතනං, සබ්බං තං අනිච්චමෙව. ඉති “අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා”ති ගණ්හ. කස්මා? උප්පාදවයධම්මිනොති, සබ්බෙ හෙතෙ උප්පාදධම්මිනො චෙව වයධම්මිනො ච උප්පජ්ජනභිජ්ජනසභාවායෙව, තස්මා “අනිච්චා”ති වෙදිතබ්බා. යස්මා ච අනිච්චා, තස්මා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, උප්පජ්ජිත්වා ඨිතිං පත්වාපි නිරුජ්ඣන්තියෙව. සබ්බෙව හෙතෙ නිබ්බත්තමානා උප්පජ්ජන්ති නාම, භිජ්ජමානා නිරුජ්ඣන්ති නාම. තෙසං උප්පාදෙ සතියෙව ච ඨිති නාම හොති, ඨිතියා සතියෙව භඞ්ගො නාම හොති, න හි අනුප්පන්නස්ස ඨිති නාම , නාපි ඨිතං අභිජ්ජනකං නාම අත්ථි. ඉති සබ්බෙපි සඞ්ඛාරා තීණි ලක්ඛණානි පත්වා තත්ථ තත්ථෙව නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා සබ්බෙපිමෙ අනිච්චා ඛණිකා ඉත්තරා අධුවා පභඞ්ගුනො චලිතා සමීරිතා අනද්ධනියා පයාතා තාවකාලිකා නිස්සාරා, තාවකාලිකට්ඨෙන මායාමරීචිඵෙණසදිසා. තෙසු භද්දෙ සුභද්දාදෙවි, කස්මා සුඛසඤ්ඤං උප්පාදෙසි, එවං පන ගණ්හ තෙසං වූපසමො සුඛොති, සබ්බවට්ටවූපසමනතො තෙසං වූපසමො නාම නිබ්බානං, තදෙවෙකං එකන්තතො සුඛං, තතො අඤ්ඤං සුඛං නාම නත්ථීති.

එවං මහාසුදස්සනො අමතමහානිබ්බානෙන දෙසනාය කූටං ගහෙත්වා අවසෙසස්සපි මහාජනස්ස “දානං දෙථ, සීලං රක්ඛථ, උපොසථකම්මං කරොථා”ති ඔවාදං දත්වා දෙවලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – “තදා සුභද්දා දෙවී රාහුලමාතා අහොසි, පරිණායකරතනං රාහුලො, සෙසපරිසා බුද්ධපරිසා, මහාසුදස්සනො පන අහමෙව අහොසි”න්ති.

සමතිත්තිකං අනවසෙසකන්ති ඉදං සත්ථා සුම්භරට්ඨෙ සෙදකං නාම නිගමං උපනිස්සාය අඤ්ඤතරස්මිං වනසණ්ඩෙ විහරන්තො ජනපදකල්යාණිසුත්තං ආරබ්භ කථෙසි. තත්ර හි භගවා – “සෙය්යථාපි, භික්ඛවෙ, ‘ජනපදකල්යාණී ජනපදකල්යාණී’ති ඛො, භික්ඛවෙ, මහාජනකායො සන්නිපතෙය්ය, සා ඛො පනස්ස ජනපදකල්යාණී පරමපාසාවිනී නච්චෙ, පරමපාසාවිනී ගීතෙ. ‘ජනපදකල්යාණී නච්චති ගායතී’ති ඛො, භික්ඛවෙ, භිය්යොසොමත්තාය මහාජනකායො සන්නිපතෙය්ය. අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්ය ජීවිතුකාමො අමරිතුකාමො සුඛකාමො දුක්ඛපටිකූලො. තමෙනං එවං වදෙය්ය “අයං තෙ, අම්භො පුරිස, සමතිත්තිකො තෙලපත්තො අන්තරෙන ච මහාජනකායස්ස අන්තරෙන ච ජනපදකල්යාණියා පරිහරිතබ්බො, පුරිසො ච තං උක්ඛිත්තාසිකො පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධිස්සති ‘යත්ථෙව නං ථොකම්පි ඡඩ්ඩෙස්සසි, තත්ථෙව තෙ සීසං පාතෙස්සාමී’”ති. “තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, අපි නු සො පුරිසො අමුං තෙලපත්තං අමනසිකරිත්වා බහිද්ධා පමාදං ආහරෙය්යා”ති? “නො හෙතං, භන්තෙ”. උපමා ඛො ම්යායං, භික්ඛවෙ, කතා අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනාය. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො – ‘සමතිත්තිකො තෙලපත්තො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, කායගතායෙතං සතියා අධිවචනං. තස්මාතිහ , භික්ඛවෙ, එවං සික්ඛිතබ්බං ‘කායගතා නො සති භාවිතා භවිස්සති සුසමාරද්ධා’ති එවඤ්හි වො, භික්ඛවෙ, සික්ඛිතබ්බ”න්ති (සං· නි· 5.386) –